Nog meer jonge mensen

In ons kwartaalblad de Wijerd van juni 2017 schreef ik over een aantal jonge mensen die zich inzetten voor onze beken. Intussen zijn er daar nog bijgekomen !

Nieuwe webredacteur:
Zo wordt Chris Veltkamp (23) uit Wapenveld onze nieuwe webredacteur (www.sprengenbeken.nl). We wensen hem succes en bedanken zijn voorganger Nicolette Kroon voor haar inzet en betrokkenheid in de afgelopen jaren.

Wandschildering in Eerbeek:
Een zestal jonge studenten van Cibap heeft voor de zijwand van de papierfabriek van DS Smith De Hoop in Eerbeek een wandschildering ontworpen. Zie hier.

Presentatie door studenten Cibap bij DS Smith De Hoop in Eerbeek op 20 juni 2017; ze worden toegesproken door de wethouder Tuiten van Brummen.

Nadat de benodigde vergunningen zijn verkregen  -de wandschildering torent meer dan 10 meter boven maaiveld uit en dat vergt een speciale vergunningverlening die 26 weken kan duren- , gaat DS Smith De Hoop over tot “productie” en plaatsing. Ook de Gemeente Brummen, Waterschap Vallei & Veluwe en de Bekenstichting leveren hierin een bijdrage.

T&R:

Al een tijd leeft bij mij de vraag: Wat is nu eigenlijk de waarde van onze vele sprengen-beken en hun watermolens in het Toerisme en de Recreatie T&R op de Veluwe ?

De waarde van zo’n collectief goed als de beekensembles in het vrijetijdsgebruik is best lastig te bepalen. Maar zo’n bepaling is zeker wel mogelijk. Dat is de uitdaging voor een excellente jonge student van de Hogeschool Saxion uit Deventer; die dat naar verwachting vanaf dit najaar verder gaat onderzoeken. Via de Bekenstichting wordt in dit project samengewerkt met de Gemeenten Brummen en Epe.

Maar ook een afscheid:
Maria Bruggink heeft afscheid genomen als secretaris van de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken; kortweg: de Bekenstichting. Vicevoorzitter Peter Smits heeft haar op de bestuursvergadering op 18 mei j.l. toegesproken en bedankt voor de vele jaren dat zij een actieve rol heeft gespeeld in het bestuur van de Bekenstichting. Hij memoreer-de ook: “Maria zorgde naast haar taken als secretaris van het Dagelijks Bestuur samen met Wiebe Kiel ook voor een goede aansturing en instroom van nieuwe contactpersonen, die een  belangrijke en cruciale rol spelen voor de Bekenstichting. Nieuw was de opzet van een intakegesprek en scholing van de vrijwilligers.  Ook speelde zij een belangrijke rol bij de dreigende aantasting van een kleischot in Apeldoorn bij de bouw van de Willem lll kazerne.”

Maria bedankte iedereen voor de samenwerking en stelde dat binding binnen de Stichting erg belangrijk is. Wij bedanken Maria voor haar inzet en betrokkenheid bij het werk van onze Stichting.

Veluwe, 25 juli 2017

Met vriendelijke groet, Jan van de Velde

Van de voorzitter

Vernieuwde wandelroute langs de Erbeke:

Een aantal vrijwilligers van de Bekenstichting heeft met veel passie een nieuwe wandelroute samengesteld langs de Eerbeekse en Coldenhovense beek. Die beek werd lang geleden de Erbeke genoemd.
Deze wandelroute is een uitbreiding van de al bestaande wandelroute in het boekje “Te voet langs stromend water deel 2”. (nog steeds verkrijgbaar op ons  bureausecretariaat) Het wandelen duurt ongeveer 3 uren; de route is 10 km lang en loopt door prachtig bosgebied rond Eerbeek en langs de Coldenhovense en Eerbeekse beek. U kunt op meerdere plaatsen starten met deze mooie wandeling.

De folder is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Restaurant Grand Café De Korenmolen in Eerbeek en van de Stichting Geldersch Landschap en Kasteelen.

Ook in de omgeving van het dorp Epe zijn vier wandel- en fietstochten vernieuwd.

Dit boekje van 87 pagina’s bevat ook heel veel info over beken in die omgeving.

Nadere informatie vind u ons kwartaalblad De Wijerd.

Jaarvergadering 2017:

Op een prachtige voorjaarsavond hielden we in de (draaiende) Wenumse watermolen onze jaarvergadering.  Nadat het huishoudelijk gedeelte in hoog tempo was gepasseerd, kregen we twee inspirerende colleges van eminente jonge wetenschappers: Charlotte Witte en Judith Westveer.

Mij viel toen de boude uitspraak op van een overheidsdienaar uit een ver verleden (1847) die luidde: ‘Treurig is het echter hier de gevolgen van wanbegrip en kortzigtigheid te aanschouwen, maar elke redenering met hoeveel geduld en overtuiging ook geuit lijd schipbreuk op de onbuigzame wil van die landlieden welke eene treurige vermaardheid wegens hunne stijfhoofdigheid in die streken gekregen hebben. Hun eenig doel is de schapen teelt, voor dat onmisbare vee moet alles wijken.’  (Hier vinden op pagina 72)

én keek ik gefascineerd naar het ingewikkelde vectordiagram met resultaten van het veldonderzoek in de Leuvenumse Beek.  De analyse achter een dergelijke diagram is een Principle Component Analysis (PCA). Een analyse methode die veel gebruikt wordt in de community ecology (ecologie van natuurlijke gemeenschappen).  Daar gaat Judith dan ook op promoveren !

We wensen haar veel succes.

Badeendjes en emmers:

Maar er zijn nog meer jonge mensen bezig met de beken. Zo gaat Rianne Mars onderzoeken hoe we op een eenvoudige wijze het debiet (waterhoeveelheid per tijdseenheid in liters/seconde) van onze beken zouden kunnen afmeten. Badeendjes en emmers kunnen daarbij van dienst zijn. Door een emmer te houden onder de uitstroom van bijvoorbeeld een oude molengoot en door met behulp van de eendjes de stroom-snelheid enigermate te bepalen. Zo houden we het eenvoudig en krijgen toch inzicht. Rianne, die afstudeert aan de Wageningen Universiteit, doet dat vanuit het Waterschap Vallei&Veluwe op initiatief van onze werkgroep Hydrologie. Zij zal over de resultaten van het onderzoek en de initiatieven die daaruit volgen voor ons nog een kort artikel schrijven.

De grote waarde van de sprengenbeken op de Veluwe:

De beken op de Veluwe zijn gegraven en aangelegd om honderden watermolens van (water-)kracht te voorzien. Ze zorgden eeuwenlang voor het draaien van de economie. Momenteel is Toerisme&Recreatie een belangrijke pijler onder de economie op de Veluwe. In enkele gemeenten zoals Epe en Brummen is Toerisme&Recreatie zelfs de belangrijkste economische pijler. Maar over de grote waarde van de sprengenbeken voor toeristen en recreanten is weinig bekend.

De ensembles van de fraaie beken en hun omgeving zijn cultuurhistorische monumenten. Maar: Hoe waarderen bezoekers zoiets ?  (als ze er al van weten)  De beken in hun ensembles vormen bovendien ecologische enclaves én ze leveren ook een bijdrage aan de hydrologie op de Veluwe.

De waarde van een collectief goed in vrijetijdsgebruik is lastig te bepalen maar zeker wel mogelijk. Dat is de uitdaging  waarmee een geïnteresseerde student van Saxion in het najaar aan de gang gaat.

Waterkracht is afhankelijk van η = rendement :

Onlangs kregen we van een betrokken beekliefhebber de vraag of de Bekenstichting zich bezig houdt met de opwekking van energie vanuit de kleine waterstromen op de  Veluwe.

→ Hoeveel elektrische energie kan je dan wel  “opwekken” met behulp van waterkracht ?

De beperkte hoeveelheid water die er vanuit de sprengenbeken op een rad valt zorgt dat het ook gaat draaien. Hoe snel en vooral hoe krachtig het rad draait is afhankelijk van de valhoogte en van het debiet (waterhoeveelheid per tijdseenheid in liters per seconde)

Laten we er eens van uitgaan dat dit met een vermogen van 10 kiloWatt (kW) gebeurt.

Daarvoor heb je bij een valhoogte van ~3 meter wel meer dan 200 liters/seconde nodig.

Omdat een bovenslagrad een rendement η heeft van zo’n 60 % komt 60 % van die 10 kiloWatt ook terecht in de langzaam draaiende as. ( 60% van 10 kW = 6 kW). Dan volgt een tandwielkast om het toerental op te voeren. Een elektrische generator heeft namelijk veel toeren per minuut nodig om te kunnen functioneren. Vanuit de tandwielkast en de opvolgende elektrische generator komt, door hun rendementen η van ieder zo’n 80 %,

dus 80%  van 80 % van 6 kW, ofwel 3,84 kW terecht bij de stuurelektronica.

Ook dat kastje heeft een rendement van hooguit 80%;  zodat uiteindelijk maar ongeveer

3 kW aan elektrische vermogen “opgewekt” en beschikbaar komt.

Het totaal-rendement is opgebouwd uit de opeenvolgende rendementen van het rad, de tandwielkast, de elektrische generator en de stuurelektronica.  η = 0,6 x 0,8 x 0,8 x 0,8

En dan is er ook nog weinig water in onze fraaie sprengenbeken. En dat moet zo blijven!

(De èta  η is de zevende letter van het Griekse alfabet. In de fysica wordt deze grootheid gebruikt om een rendement of verliescoëfficiënt aan te duiden.)

Jan van de Velde, 11 april 2017

Toerisme en Recreatie op de Veluwe

Van de Voorzitter

(Verschenen in de Wijerd van september 2016)
Om de beken onder de aandacht te brengen van de vele bezoekers aan de Veluwe én onder de aandacht van haar bewoners ondernemen we allerlei activiteiten. We participeren onder andere in het programma Veluws Erfgoed beleven wat getrokken wordt door de Gemeenten Ede, Apeldoorn en de Provincie Gelderland. Onze fraaie Beken leveren namelijk een wezenlijke bijdrage aan het plezier van de bezoekers aan de Veluwe. Mede daarom moeten ze mijns inziens behouden blijven en hersteld worden. Hun omgeving kan bovendien altijd nog verbeterd worden. Om dit te bereiken hebben we een levendige stichting nodig.

Een levendige bekenstichting
Een aantal leden van het Bestuur heeft eind juni 2016 gesproken over dat verlevendigen van de Bekenstichting. Er waren allerlei aanleidingen om dit onderwerp te bediscussiëren en praktische vernieuwingen te bedenken. De Bekenstichting staat nog steeds voor het Behoud, het Herstel en de Verbetering van de Veluwse Sprengen en Beken in hun ensembles. Artikel 2 van onze statuten.

Wij trachten voortdurend onze vele betrokken vrijwilligers vanuit hun specifieke bekwaamheden met plezier hunwerk te laten doen. Het Bestuur waardeert de inzet van vrijwilligers zeer. Nieuwe vrijwilligers zijn steeds van harte welkom. Onze omgeving is, sinds onze strategische discussie van een vijftal jaren geleden, niet wezenlijk veranderd. Inmiddels is het beekherstelprogramma in 2014 afgesloten en daarmee is de rol van de Provincie beperkter. Wij blijven ons inzetten voor de sprengen en beken op de héle Veluwe, ondanks de enorme geografische gespreidheid
van onze activiteiten die daarmee samenhangt. Wij (contactpersonen, leden van werkgroepen, adviseurs en Bestuur) ontmoeten elkaar zelden. Dat vereist een zorgvuldige hoogwaardige communicatie waarbij we ons bewust zijn van bijvoorbeeld de beperkingen van mailverkeer om genuanceerd te communiceren.

Vooralsnog gaat het bestuur van de Bekenstichting de komende anderhalf jaar zich vooral richten op de onderlinge communicatie. De stichting kent namelijk naast het bestuur een aantal werkgroepen (commissies) op de gebieden Hydrologie, Contactpersonen, Communicatie, Cultuurhistorie en Ecologie.

Teneinde de huidige communicatie beter te laten verlopen en te waarborgen, wordt er de komende tijd gewerkt aan een plan van aanpak en een organogram. Op woensdagavond 14 september 2016 hebben we het conceptplan van aanpak en het organogram ter goedkeuring presenteren aan een aantal betrokkenen en hen vervolgens om voortdurende ondersteuning vragen. Het stroomt uiteindelijk niet vanzelf…

Veluwe, 3 augustus 2016
Jan van de Velde

Toekomstbeeld beken in Putten

De voorjaarsexcursie van de Bekenstichting gaat op 16 april 2016 naar Putten. Jan van de Velde beschrijft hier vast zijn visie op de Puttense beken.

“De sprengenbeken zijn voor onze gemeente Putten zowel cultuurhistorisch als ecologisch van groot belang en vormen een onmisbare schakel in ons landschap.” aldus de Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten en het Puttens Historisch Genootschap.

Deze – in oorsprong fraaie – relicten zorgden in ieder geval vanaf de 17e eeuw voor de toevoer van waterenergie aan de molens in Putten. Momenteel geven ze een interessante bijdrage aan de beleving van ons gebied door toeristen. Toerisme en recreatie zijn een dragende economische pijler voor de Veluwe.

Ons Waterschap beoordeelde dat delen van het Puttense stelsel de status C krijgen op basis van de huidige situatie. Die situatie is inderdaad bedroevend; acties zijn nodig.

Huidige situatie

In de omgeving van de sprengkoppen vindt wateronttrekking plaats. Dit zorgt regelmatig voor leegstand van de bovenste delen van de bijzondere sprengenbeken. Onduidelijk is op welke gronden door WSVV vergunning wordt verleend voor die onttrekkingen. Beperking van de onttrekking zou leiden tot (enige) watervoerendheid in de Puttense beken.

Het stelsel in Putten is destijds (in de vorige eeuw) binnen het beekherstelprogramma van de Provincie en de Waterschappen, om allerlei toen vigerende overwegingen, maar beperkt beleemd. Nieuw herstel is nodig.

Mijn Toekomstbeeld:

Met het oog op de toekomst zou het Puttense bekenstelsel alsnog op zo’n manier moeten worden beleemd dat de beken werkelijk enigermate water gaan voeren. Dat herstel kan zó worden uitgevoerd dat het stelsel relatief onderhoudsarm wordt. Vrijwilligersgroepen kunnen onder leiding van WSVV worden ingezet voor het noodzakelijke handmatige onderhoud.

Op deze manier besparen we (bij WSVV) op de onderhoudskosten van deze watergangen.

 

 

Waar blijft het Veluwse water?

Water is essentieel voor onze beken. De overheid denkt echter dat er (ook) op de Veluwe in het jaar 2040 tot wel 30 % méér grondwateronttrekking mogelijk moet kunnen zijn. Er vindt nu een voorverkenning plaats met VITENS en de Waterschappen.

Heeft dit voornemen invloed op onze fraaie beken? Dan moeten we meer weten over de hydrologie van de Veluwe. Gelukkig hebben we als Bekenstichting sinds kort een Werkgroep Hydrologie.

Die deskundigen hebben mij duidelijk gemaakt dat in het zogenaamde hydrologische systeem van de Veluwe drie dingen van belang zijn. U raadt het al: als eerste de neerslag. Die neerslag wordt geraamd op  zo’n 1,1 miljard m3/jaar.
En dan als 2e de infiltratie; namelijk de hoeveelheid van de neerslag die wegzakt naar het grondwater. Maar er verdampt ook veel (de helft?) van de neerslag vóórdat die kan wegzakken. Over die verdamping weten we nog te weinig.

Grote hoeveelheden van het water wat in de Veluwe infiltreert worden bovendien opgepompt in de Flevopolders én -voor drinkwaterwinning in de Betuwe. De deskundigen hebben een voorlopige waterbalans opgesteld waarin alle waterhoeveelheden worden gekwantificeerd. Die balans geeft het volgende inzicht:

In perspectief:
Beken zijn verantwoordelijk voor totale afvloei van maar 40 à 50 mln m3 / jaar Wanneer je de Veluwse beken dus zo’n 30 % extra zou laten draineren (de mogelijke doelstelling van de Overheid) zou dit ~ 12 mln m3 / jaar verschil maken.

Op de totale waterbalans is dit verwaarloosbaar! Mutatis mutandus zou het dempen van beken dus marginaal invloed  hebben op hydrologisch systeem.

Mij (JvdV) is geleerd dat je altijd eerst moet besparen. Zeker op het gebruik van zo’n kostbaar goed als (drink-)water. De grootste onttrekkers worden echter door velen beschouwd als gegeven factoren, aangezien alles vast lijkt te staan in vergund recht.

Meer water zou daarom beschikbaar kunnen komen door:

  • Meer infiltratie en vervolgens meer pompen (zoals in Epe)
  • Draaien aan de knop van verdamping

Dat moeten we dan maar gaan doen.

Jan van de Velde, 16  februari 2016

Zonder vrijwilligers geen Bekenstichting

(Dit artikel is verschenen in de Wijerd van december 2015)

Van de voorzitter

Onze Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken, kortweg De Bekenstichting, is een vrijwilligersorganisatie die zich inzet voor het voortbestaan van de fraaie sprengen en beken op de Veluwe en het behoud en herstel van de molenplaatsen waarmee ze vaak een zogenaamd  ensemble vormen.

Het gaat dan om  vele tientallen beken die vanaf de 14e eeuw zijn gegraven en aangelegd om  honderden watermolens van voldoende water te voorzien. Deze combinaties waren vele eeuwen lang de economische drager op de Veluwe.  Over dat aspect  ging de uitzending van ridders van Gelre van Omroep Gelderland  op 2 november.  Ik was gevraagd mijn medewerking te verlenen aan dit interessante programma  dat in de historie van Gelderland duikt. Ik  heb uitgelegd hoe belangrijk in het verleden de beken en watermolens waren voor de economische groei en hoe belangrijk het is dat we ze nu weten te behouden  als monumenten uit het verleden.  Nu leveren die unieke combinaties van stromend water en watermolens of molenplaatsen een bijdrage aan het plezier van de bewoners, toeristen en recreanten. Toerisme en recreatie  zijn  tegenwoordig een belangrijke economische pijler op de Veluwe waaraan de beken en sprengen  dus opnieuw een bijdrage leveren.

In de uitzending werd ik als waardering voor  mijn inzet voor de Bekenstichting uitgeroepen tot Ridder van Gelre. De onderscheiding  was echter vooral bedoeld voor het werk van de Bekenstichting waarin ik maar een klein radertje  in het geheel  ben. Met enkele tientallen vrijwilligers houden we onze stichting draaiend en aantrekkelijk. Enkele van hen kunnen zich maar een paar uur per maand voor de Bekenstichting inzetten anderen  hebben meer tijd beschikbaar.  Aan iedereen die op welke wijze dan ook actief is voor de Bekenstichting draag ik deze onderscheiding dan ook graag op. Zonder jullie zouden we ons belangrijke werk niet kunnen doen.

Toch zouden we nog wel veel meer willen doen. Er liggen zoveel uitdagingen die vragen om aandacht en daadkracht. We moeten ons  echter  beperken en prioriteiten stellen. In het komende jaar 2016 gaan we vooral  werken aan onze contacten met beleidsmakers bij overheden en andere organisaties   zoals het Gelders Genootschap, het  Geldersche Landschap en Kasteelen GLK en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.  Natuurlijk blijft het samen optrekken met het  Waterschap Vallei en Veluwe ook een speerpunt. Op dat gebied is er goed nieuws .  Zij zijn namelijk blij met ons aanbod tot samenwerking en gaan graag met ons in gesprek over bijvoorbeeld  restopgave-projecten als zij hiermee van start gaan. Ook het waterschap vindt de cultuurhistorische  en natuur waarde van beken en sprengen een belangrijk onderwerp.  Ze geven te kennen  zich in te willen zetten  om de huidige waarden te bewaren en kansen voor verbetering te benutten.

Met  al die enthousiaste vrijwilligers enerzijds en  organisaties die zich samen met ons sterk willen maken voor gezamenlijke belangen anderzijds, heb ik er alle vertrouwen in dat 2016 een mooi jaar gaat worden voor de Bekenstichting.

Jan van de Velde, voorzitter Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken
december 2015

Nieuw ABC van het Waterschap

In de afgelopen jaren heeft ons Waterschap Vallei&Veluwe (WSV&V) opnieuw nagedacht over het onderhoud van de fraaie beken op de Veluwe. Zij gaan het aanpassen en willen hierop bezuinigen. Dat noemen ze: ‘nieuw-abc’. Ik wil u op de hoogte brengen van de stand van zaken.

Eerst iets over de geschiedenis van het nieuw-abc bij het gefuseerde Waterschap:

logo waterschap vallei en veluweHet Waterschap Vallei & Veluwe is bezig om haar beleid voor het onderhoud van sloten, beken en andere watergangen op één lijn te brengen. De belangrijkste verandering is de nieuwe indeling van al het water in categorieën a, b of c.

De categorie bepaalt wie het water moet onderhouden, het waterschap of de aanliggende eigenaar. zie hier de uitleg van het Waterschap.

Nadat het interne proces van beoordeling bij WSV&V was afgerond, zijn in het afgelopen half jaar de conceptkaarten (95%-versies) van de Rayons Zuid (voor de zomer), Noord (september/oktober) en Oost (eind november 2014) op de site van het Waterschap beschikbaar gekomen (het zogenoemde nieuw-abc).

Per Rayon zijn 5 inloopmiddagen geweest. De laatste op 2 december 2014 in Eerbeek. De resultaten van het interne beoordelingsproces bij het Waterschap zijn toen in de vorm van kaarten van de Veluwe zichtbaar geworden. De overwegingen van WSV&V in dat proces om tot déze categorisering te komen kunnen er echter niet van worden afgelezen.

Er is van deze inloopmiddagen veel gebruik gemaakt. Ook de contactpersonen van de Bekenstichting bezochten deze middagen om zich te oriënteren op de consequenties voor “hun“ beken.

Reactie van de Bekenstichting:

logo bekenstichtingDe Bekenstichting constateert dat uiteindelijk, in het huidige voorstel, voor veruit de meeste sprengen en beken de situatie onveranderd blijft; dat wil zeggen dat de a-status (dat is de hoogste status; waarin WSV&V voor zorgvuldig onderhoud zorgt JvdV) wordt gehandhaafd. Dit op basis van ecologische en/of cultuurhistorische en/of andere overwegingen.  Dit strookt met de verwachtingen die door mij eerder zijn uitgesproken in De Wijerd 2014-02 en hier.

Toch zijn er ook hotspots.

Hotspots

Toch zijn er een aantal aandachtspunten rondom de afwaardering van a-water-gangen, welke door de Bekenstichting op 3 december als Hot-spots bij Waterschap WSV&V naar voren werden gebracht. Het betreft de afwaarderingen van:

  1. Deel van het sprengenstelsel van Molecatensebeek (Hattem), waardoor het cultuurhistorisch waardevol ensemble wordt aangetast.
  2. Bovenloop Nederwoudse Beek (Barneveld), een stuk waar door het waterschap veel investeringen zijn gedaan en is her-ingericht.
  3. Westelijkse sprengen Hierdensebeek (Ermelo), waardoor aantasting ensemble.
  4. Sprengenstelsel  Volenbeek (Groevenbeek) en Schoonderbeek (Putten). Dit cultuurhistorisch waardevol sprengenstelsel verdwijnt nu helemaal van zogenaamde de a-legger. (Dit is een systeem van ons Waterschap Vallei & Veluwe WSV&V om de categorisering van watergangen vast te leggen. JvdV)

Reacties van anderen:

De Stichting voor Natuur- en Milieubescherming Putten en het Puttens Historisch Genootschap hebben in een brief van 1 december 2014 aan het Bestuur van het Waterschap V&V hun ernstige bezorgdheid uitgesproken over zowel de huidige toestand van de sprengenbeken in Putten als de voorgenomen herziening van de status van de watergangen na 2017 waarbij de Volenbeek en de Schoonderbeek van a- naar c- watergangen worden gedegradeerd. Citaat: “Deze sprengenbeken zijn echter voor onze Gemeente Putten zowel cultuurhistorisch als ecologisch van groot belang en vormen een onmisbare schakel in ons landschap.”

Ook een inwoner van Putten en tevens donateur van de Bekenstichting zond het bestuur van de Bekenstichting een brief met als onderwerp: “Bezorgdheid over de Puttense sprengenbeken.” We hebben met hem gesproken en overlegd.

WSV&V liet ons op 5 december 2014 weten:

Ten aanzien van  het Puttense Bekenstelsel gaat er nog nader overleg en afstemming plaatsvinden tussen het waterschap en de overige betrokken partijen. Het waterschap neemt hierin het initiatief.

Procesafspraken met betrekking tot de Hot-spots:

Met het Waterschap hebben we op 3 december 2014 afgesproken:

  1. Waterschap stuurt de Bekenstichting de onderbouwing (motivatie uit de interne beoordeling) die heeft geleid tot afwaardering van onder 1 t/m 4 genoemde beektrajecten.
  2. Bekenstichting stuurt aan het Waterschap haar voorlopige onderbouwing/motivatie om deze zelfde beektrajecten op de a-legger te houden.
  3. De Nederwoudse Beek heeft bij 1. en 2. prioriteit omdat deze, als onderdeel van de Gelderse Vallei, op 17 januari  2015 in de inspraak gaat.

Ik heb in bovenstaande tekst gebruik gemaakt van het concept-verslag door het Waterschap Vallei & Veluwe WSV&V van ons overleg op 3 december 2014.

Met vriendelijke groet

Jan van de Velde, voorzitter Bekenstichting, 8 december 2014

Sprengenbeken meanderen niet

Van de Voorzitter

In de eerste helft van de vorige eeuw zijn veel beken in Nederland gekanaliseerd.

(citaat uit een publicatie van de Leerstoelgroep Hydrologie en kwantitatief waterbeheer, Wageningen University)

Maar dit geldt niet voor de fraaie sprengenbeken waar wij ons als Stichting voor inzetten. Die waren al tamelijk recht aangelegd om het water efficiënt bij de molens te brengen. Het zijn dan ook geen beken in een algemene betekenis. Sprengenbeken zijn monumenten die vele eeuwen geleden zijn aangelegd om op de Veluwe voldoende water naar de meer dan 200 watermolens te brengen. Het zijn, zoals de Koningin dat zo onnavolgbaar heeft gezegd in de Monumentenwet van 1988: “vervaardigde zaken welke van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun betekenis en hun cultuurhistorische waarde”. Beken moeten daarom behouden blijven. Zo staat het ook in Artikel 2 van de statuten van onze Stichting tot BEHOUD van de Veluwse Sprengen en Beken.

Dan raak je soms in een spagaat. De lange Hierdense beek, die bovenstrooms ook aangeduid wordt met de namen Staverdense Beek en Leuvenumse Beek, is ooit aangelegd (en bijgehouden) om zeven watermolens achtereenvolgens efficiënt van voldoende energie –namelijk waterkracht- te voorzien. Momenteel wordt die Hierdense Beek ingrijpend veranderd. Er worden zelfs beekdelen gedempt. Het Waterschap Vallei & Veluwe heeft gekozen waar de nadruk van het beekherstel zou moeten liggen: natuur voor cultuur.  Rob van de Braak van WSV&V vertelde in het blad De Nieuwe Veluwe:  “Dat betekent niet dat we de cultuurhistorie uit het oog verliezen. We zorgen ervoor dat het gegraven opgeleide deel, voorheen bedoeld om watermolen en vloeiweiden van water te voorzien, in stand blijft.” De Bekenstichting werkt graag mee om in zo’n vernieuwingsproces de monumentale status van sprengenbeken niet uit het oog te verliezen.

Vaassen, 09 juli 2014

Jan van de Velde

 

Van de voorzitter: Beleidsharmonisatie bij Waterschap Vallei & Veluwe

Op 22 april 2014 heeft  Waterschap Vallei & Veluwe ons geïnformeerd over de beleidsharmonisatie die er bij hen de komende jaren plaatsvindt en wat dat voor onze  fraaie sprengenbeken kan betekenen. We hebben vooral geluisterd omdat voor ons de concrete uitwerking daarvan nog geheel nieuw was. Dan is het namelijk lastig om direct goed onderbouwd te reageren. We hebben vooral clarifying questions gesteld; –dat zijn vragen naar verdere verduidelijking. Ik verwacht dat de bezuinigingen bij WSV&V voor het overgrote deel van onze sprengen en beken geen ingrijpende consequenties zullen hebben. De cultuurhistorie, beleving  en ecologie kunnen onderling in een goede balans worden gebracht; dat blijft van geval tot geval wel maatwerk. In dit najaar worden we verder geïnformeerd.

Wij hebben aan WSV&V onze inhoudelijke ondersteuning in hun keuzeproces aangeboden. Het gaat dan bijvoorbeeld over de keur* voor sprengenbeken en de monitoring van de landschapsgeschiedenis. Landschapsgeschiedenis is op de universiteit een interdisciplinair vakgebied waarin historische, geografische, archeologische, naamkundige en ecologische concepten en methoden met elkaar worden verbonden tot een samenhangende analyse van de opbouw en ontstaansgeschiedenis van cultuurlandschappen. Deze kennis wordt daarna toepasbaar gemaakt voor de praktijk van ruimtelijke ordening, erfgoedzorg, toerisme en recreatie en natuur- en landschapsbeheer.

Ook wordt eraan gedacht om in de toekomst nog meer samen te werken op het gebied van onderhoud van sprengenbeken door vrijwilligers, onder coördinatie en regie van ons Waterschap.-

 

Veluwe,  23 april 2014

Tot ziens,

Jan van de Velde

*De keur is een verordening met de regels die een waterschap hanteert bij de bescherming van waterkeringen, watergangen en bijbehorende kunstwerken.

Over beken…

Een beek is klein, stromend, ondiep water. Een beek zonder water is geen beek en dat water moet stromen.

De beken op de Veluwe zijn lang geleden aangelegd. Sommige dateren al uit de 15e eeuw. Het zijn monumenten. Ze hebben een grote cultuurhistorische waarde en dienen behouden te blijven.

De sprengenbeken zijn aangelegd om watermolens van voldoende waterkracht te voorzien. Die watermolens (en watermolenplaatsten) zijn monumenten in en te samen met hun ensembles *).

De molenbiotoop-verordening zegt dat er ook nu voldoende water naar watermolens moet kunnen stromen. En dat men moet nalaten dat te beperken en/of te verhinderen.

Ook voor beken geldt het vereveningsprincipe à wordt er een beek verondiept (zo blijft er water in stromen) dan moet er een andere beek gegraven worden als compensatie ofwel verevening.

De beken vormen in hun ensembles bijna altijd interessante -en soms unieke- ecologische objecten. Brongemeenschappen dienen door middel van zorgvuldig en uitgekiend onderhoud tot bloei te worden gebracht. Het handmatige onderhoud moet hierop per beekdeel worden toegespitst.

Beken dragen bij aan de huidige economie doordat ze toeristen en recreanten intrigeren.-

Jan van de Velde

Monumenten zijn volgens de monumentenwet uit 1988:

1. vervaardigde zaken welke van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde;

2. terreinen welke van algemeen belang zijn wegens daar aanwezige zaken als bedoeld onder 1;


*)  Een ensemble is een bijeenpassend geheel. Het gaat hier om de watermolenplaatsen, de toeleidende sprengenbeken, hun landschappelijk inbedding, etc.