Jubileumfeest – 30 jaar op de bres voor Veluwse sprengen en beken

Jubileumfeest – 30 jaar op de bres voor Veluwse sprengen en beken

Niet strijden tégen het water, maar om behoud ván het water. Dat was het devies van de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken toen zij in 1979 werd opgericht en dat is het nog steeds. Met trots kan de stichting zeggen dat het gelukt is de vele sprengen en beken aan de randen van de Veluwe weer te laten stromen. Dat wordt gevierd, op 26 september 2009, rond Kasteel Cannenburch in Vaassen. De Stichting heeft financiën bijeen gebracht voor het restaureren van de molengoot en de bestaande turbine én voor het plaatsen van een nieuw waterrad aan de Cannenburgher Molen.
Deze profiteren van het stromende water. Op 26/9 wordt een mijlpaal in dit restauratietraject bereikt.

Dat al die prachtige beekjes en sprengen op de Veluwe weer stromen is te danken aan de herstelwerkzaamheden van de drie waterschappen Veluwe, Rijn & IJssel en Vallei & Eem. Dat was wel anders toen eind jaren zeventig alarm werd geslagen dat het hele vernuftige watersysteem, waar “op kracht van stromend water” zo’n 200 watermolens voor onder meer de papierindustrie draaiden, teloor dreigde te gaan. De komst van de stoommachine had waterkracht overbodig gemaakt. In rap tempo verdwenen de molens en daarmee het onderhoud aan het beken- en sprengenstelsel. Het ging snel met het dichtslibben van de vele gegraven sprengen.

Enkele mensen uit Apeldoorn, Vaassen en Epe besloten tot oprichting van een stichting om zo gehoor te krijgen bij de provincie. Daar had het Zuiveringschap Veluwe en polderdistrict ook aan de bel getrokken. De provincie onderkende de ernst van het dreigende verlies van het bijzondere watersysteem en gaf de drie waterschappen, die werkzaam waren in haar gebied, de opdracht over te gaan tot herstel van de vele kilometers sprengen en beken

De stichting dacht mee en begeleidde dit proces, richtte zich met tentoonstellingen, lezingen, excursies, lesmateriaal, een video en boeken op verdere bewustwording van het bijzondere karakter van de Veluwse sprengen en beken. Droeg uit dat deze wijze van omgaan met water zoals dat in de 17e en 18e eeuw plaatsvond uniek is. En dat het de moeite waard is dit allemaal te behouden. Zij wees op de cultuur-historische waarde, liet daarover een wetenschappelijk verantwoord rapport verschijnen dat zij later verwerkte in het standaardwerk : Veluwse Beken en Sprengen – een uniek landschap.

De meeste beken stromen weer, er zijn nog steeds enkele molens die op waterkracht draaien, De natuurwaarde van de sprengen en beken is hoog. In de wandelboekjes die verschenen onder de titel “Te Voet langs stromend water” staan ze uitgebreid beschreven.

Het gaat goed met de stichting met haar 470 donateurs en een netwerk van contactpersonen die, over de hele Veluwe, de belangen van “hun” beken behartigen.
Het zesde lustrum wordt gevierd in en om Kasteel Cannenburch, dat in de 16e eeuw gesticht werd door maarschalk Maarten van Rossem. De huidige Maarten van Rossem zal aanwezig zijn om het feest extra luister bij te zetten. Na enkele excursies rond en in het kasteel sluit een lezing door hem en een forumdiscussie het middagprogramma af.

Jan van de Velde

Speech van Jan van de Velde, voorzitter van de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken

Uitgesproken op 26 september 2009 in Vaassen ter gelegenheid van het dertig-jarig jubileum van de stichting

Dames en Heren,

” Water is geen gewone handelswaar. Water is een erfgoed dat als zodanig moet worden beschermd en verdedigd “
Zo begint de tekst van de Europese KaderRichtlijn Water. Dit uitgangspunt is belangrijk.
De Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken (vaak Bekenstichting genoemd) zet zich daarom in voor die bescherming en verdediging van water als erfgoed.

Sprengenbeken:
Want beken bevatten volgens het woordenboek per definitie stromend water.
Dit geldt ook voor de sprengenbeken. Deze unieke watergangen op de Veluwe worden door ons gezien als beschermwaardige ecologische juweeltjes. Sprengenbeken zijn ooit aangelegd om watermolens van energie te voorzien door middel van de toevoer van voldoende water.
Bij sprengenbeken golden hiertoe door de eeuwen heen zelfs erkende waterrechten. Zulke rechten vinden we terug in omschrijving van de zogenaamde molenbiotoop.

Molenbiotoop:
De omgeving waarmee een molen in relatie staat noemen we de molenbiotoop. Voor zo’n biotoop gelden bepaalde regels. Dit om te voorkomen dat in de nabijheid van een (wind-) molen of molenrestant beplanting wordt aangebracht of bouwwerken worden opgericht, gewijzigd, aangelegd waardoor het functioneren van de molen wordt belemmerd of onmogelijk wordt gemaakt. Een goede molenbiotoop is van fundamenteel belang voor de werking en het behoud van de windmolen. De bedoeling is namelijk dat er voldoende windvang is om de molen in staat te stellen adequaat te kunnen malen.
Ook een watermolen kent een molenbiotoop. Die is er met de bedoeling om de molen in staat te stellen adequaat te kunnen werken. Bij een watermolen bestaat deze molenbiotoop in strikte zin uit de sprengenbeken die het water aan- en afvoeren, en eventuele stuwvijvers. De sprengenbeken moeten voldoende water toevoeren naar de molens en molenrestanten.

Vignet bekenstichting:
Het vignet van onze Bekenstichting illustreert dat wij multidisciplinair operen. Het vignet bestaat uit een alcedo (ijsvogel) die staat voor de landschappelijke dan wel ecologische waarden én uit een gestileerd waterrad dat de cultuurhistorische en recreatieve waarden van Sprengen en Beken aangeeft; inclusief en in samenhang met de waarden van hun omgeving.

Sprengenbekenomgeving:
Hier in het Vaassense beekdal bestaat die omgeving onder andere uit wandel- en fiets-routes, Natura 2000-gebieden, molenplaatsen, dag- en verblijfrecreatie, celtic fields (raatakkers), grafheuvels, agrarische bedrijven, een forellenkwekerij, woonwijken, het dorp, een Wellnesscentrum en het Cannenburgh-complex inclusief een soort transferium, unieke waterpartijen en bouwhuizen. In het westelijke bouwhuis gaat de Stichting Geldersch Landschap/Geldersche Kasteelen een Erfgoedcentrum inrichten waar Water, waterrechten en de relatie daarvan met de familie Van Isendoorn aan het publiek worden verduidelijkt.

Bewustwording:
De waterschappen werken nu al vele jaren gestaag aan herstel van de vele kilometers sprengen en beken. Op hun aanpak levert de Bekenstichting ongevraagd haar zienswijzen; het liefst doen we dat al in de planfase. Soms geeft dit aanleiding tot discussie en overleg met de Waterschappen. Maar we komen eruit! De waterschappen doen hun werk goed.
De Bekenstichting denkt mee en begeleidt dit proces. Bovendien richt zij zich op verdere bewustwording van het bijzondere karakter van de Veluwse sprengen en beken bij bewoners en bezoekers. Zij doet dat door middel van krantenartikelen, radio-optredens, sprankelende lezingen, excursies, lessen op basisscholen én in het Hoger Onderwijs, (wandel-)boeken, etc.
De Bekenstichting zet zich in voor zowel ecologische als de cultuurhistorische waarden.
Zij doet dat voor alle objecten in het hele stroomgebied, gericht op hun samenhang.
De renovatie en instandhouding van deze ensembles wordt niet geregisseerd.

Over de toekomst:
Dertig jaar geleden was mevrouw Yvonne Roelands woonachtig aan de sprengkoppen van de Nieuwe Beek in Vaassen. [Dit gaat echt over de toekomst!] Zij ergerde zich groen en geel aan de deplorabele toestand van deze ecologische en cultuurhistorisch unieke objecten. Actief ging ze aan de slag en richtte samen met anderen de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken op. Maar dat niet alleen; ze startte het project tot herstel van de bovenloop van de Nieuwe Beek en kreeg hiervoor voldoende fondsen bijeen. Bovendien nam ze zelf het projectleiderschap op zich!
In de tachtiger jaren namen de Waterschappen de zorg voor Sprengenbeken over. Dat doen ze nog steeds. Maar de zorg voor de onlosmakelijk aan de sprengenbeken gekoppelde watermolens is nergens ondergebracht. Watermolens zijn vaak niet eens monumenten in de zin van de wet. Dit geldt ook voor de Cannenburgher Molen, die met het kasteel en Cannenburgh Compleet een prachtig ensemble vormt. Hier namen we dan ook het initiatief tot herstel en verbetering van beek en molen. Op deze wijze wordt dit fraaie ensemble voor bewoners en bezoekers aantrekkelijk.
Er zijn plannen om in de nabije toekomst ook elders zulke initiatieven te gaan ontplooien.

De Cannenburghermolen is gelegen net naast het park van het kasteel De Cannenburgh in Vaassen en is via een wandeling om het kasteel te bereiken. De huidige watermolen is in 1943 herbouwd; de oorspronkelijke molen werd in 1387 gesticht. Het bijzondere van de watermolen is dat er een waterturbine aanwezig is. De molen heeft een grote cultuurhistorische waarde, omdat het een onderdeel is van het uitgebreide sprengenstelsel dat in het park en het verdere gebied naar het westen aanwezig is.

28-11-2009 – De waterturbine wordt gelicht om gerepareerd te worden

Anno 2008 verkeerde de molen in een slechte staat en daarom heeft de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken zich als doel gesteld om de Cannenburghermolen weer te herstellen. De molengoot lekt en de turbine met valpijp functioneren niet meer. Daarnaast gaat de stichting een waterrad plaatsen en hiermee duurzame elektrische energie opwekken.
Een gerestaureerde Cannenburghermolen is niet alleen een cultuurhistorische aanwinst voor Vaassen, maar voor de gehele regio. Met een landschapswandeling, opname in excursies van de Stichting en een actieve molenaar is de Cannenburghermolen in het stuwwallenlandschap van de Veluwe een absolute meerwaarde. 1)

Dames en Heren,

Water is erfgoed dat moet worden verdedigd.
Watermolens hebben een molenbiotoop die in strikte zin bestaat uit de toeleidende beken.
We kennen waterrechten, die garanderen dat sprengenbeken voldoende water aanvoeren.
De Bekenstichting zet zich in voor zowel ecologische als de cultuurhistorische waarden.
Zij doet dat voor alle objecten in het hele stroomgebied, gericht op hun samenhang.
De renovatie en instandhouding van deze ensembles wordt niet geregisseerd.
“Er is al veel verdwenen uit verontachtzaamheid. Het gaat om relatief kleine bedragen om te behouden wat nog resteert. Dat verdient zich terug in het toerisme.” Uitspraak van Maarten van Rossum op 26 september 2009.

Dames en Heren,

De Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken heeft niet alleen tot doel om sprengen en beken te behouden. Haar doelstelling is breder: De stichting streeft niet alleen naar het in stand houden en herstellen van Veluwse sprengen en beken; maar ook het verbeteren van de omringende landschappelijke ensembles krijgt door haar aanpak gestalte.
Dáárom ben ik donateur van deze fantastische stichting!

1) zie ook www.cannenburghermolen.nl

Bijzonder was het bezoek aan de molen, waar molenaar Anton te Riele vertelde van de geschiedenis van de molen. Hij vroeg dijkgraaf Gert Verwolf van Waterschap Veluwe als symbolische handeling een bypass open te zetten waardoor de molengoot en omgeving droog vallen om deze te restaureren en van een waterrad te voorzien. Ook de daar aanwezige turbine zal worden hersteld.
De Bekenstichting heeft hiertoe het initiatief genomen en daarvoor van diverse sponsoren gelden verworven.

Na de diverse wandelingen verzocht Maarschalk Peter Smits de gasten plaats te nemen in de grote tent om te luisteren naar o.a. Maarten van Rossem die als spreker was uitgenodigd. Hij begon met te zeggen dat hij geen bal verstand had van sprengen en beken, ook niet van cultuurlandschappen maar voerde als volleerd cabaretier het publiek, dat hoorbaar genoot, door een spraakwaterval van merkwaardige zaken in Nederland. Zoals de keuze voor Pim Fortuin boven Willem van Oranje, als de beroemdste staatsman van Nederland; het groepje Wilders dat Nederland wil teruggeven aan de burgers (zijn wij dat dan kwijt en sinds wanneer dan wel), naar de schepping in 6 dagen (wat een creatieve schepper om al die botten van dinosaurussen zo goed te verstoppen) en ook naar het schooljongetje Maarten van Rossem dat met zijn veel te grote korte broek door klasgenootjes er op aan werd gekeken Den Haag te hebben overvallen. De luisteraars kregen twee keer een goede raad mee:
a. Geef je kind nooit een beroemde naam mee.
b. Verwaarloos niet het onderhoud.

Het (gebrek aan) onderhoud sloot dan weer mooi aan op één van de onderwerpen die werden voorgelegd aan het forum waarin zitting hadden Maarten van Rossem, dijkgraaf Gert Verwolf van Waterschap Veluwe, Annelies van de Kolk, gedeputeerde van de provincie Gelderland, Evert de Jonge van Ambt Epe en Dirk Aantjes van Stichting Landschapsbeheer Gelderland. Een ander onderwerp was de verdroging/vernatting van de Veluwe – een moeilijke zaak die niet zomaar te vangen is onder één noemer.
De Maarschalk, prachtig verkleed, maar in het gewone leven bestuurslid van de Bekenstichting leidde, aan de hand van een aantal stellingen, de discussies op inspirerende wijze.

Een bijzonder geslaagde dag die vooruitzicht biedt aan een volgende jubileumviering over vijf jaar.

Joke Vink