Onze uitgaven

Titel publicatiePrijs*
VELUWSE WATERVERHALEN€ 14,95
DE VELUWSE BEKEN EN SPRENGEN€ 30,00
Kopermolen in Zuuk€ 5,00
De Wenumse Watermolen€ 8,50
De Grift op de Oost-Veluwe als een spiegel van de tijd€ 3,00
Verder op pad langs stromend water Bekenpad Epe€ 8,50
Verder op pad langs stromend water Bekenpad Vaassen€ 8,50
Verder op pad langs stromend water Bekenpad Heerde€ 8,50
Te voet langs stromend water op de Veluwe deel 1  € 9,95
De Klaarbeek€ 3,00
Jubileumnummer Wijerd en andere nummers€ 3,95
Nieuw! Milieubederf in historisch perspectief
(gratis als u donateur wordt!)
€ 8,50

Uitgaven van anderen

Titel publicatiePrijs*
Wandelboekje Natuurvrienden€ 20,00
De Buurtschappen Gortel en Niersen€ 10,00

* Verzendkosten afhankelijk gewicht 2 tot 4,50 euro!

Bestellen van bovengenoemde publicaties kan via info@sprengenbeken.nl of tel: 0578 631459
Via dit mailadres kunt u informatie krijgen over verkoopadressen in de regio.

De Wijerd, kwartaalblad van de Bekenstichting

Voor de inhoud van de afzonderlijke kwartaaluitgaven en artikelen wordt u verwezen naar de per jaar opgenomen tabbladen op deze site (zie top-navigatie). Uitgaven van twee jaar terug en ouder kunt u daar downloaden.

Plaatsing van ingezonden brieven betekent niet dat de redactie of de Bekenstichting de daarin weergegeven mening deelt. De redactie kan bijdragen inkorten of weigeren. Brieven, voorzien van naam en woonplaats kunt u sturen naar webredactie@sprengenbeken.nl.

Prachtige bekenfoto’s van Bart Stornebrink

Fotograaf Bart Stornebrink heeft vanaf 2019 de monsterklus op zich genomen om als vrijwilliger het Veluwse bekenstelsel in beeld te brengen. Bezoek vooral eens zijn website waar per bekenstelsel dit project te volgen is via deze link. Genieten!

Daar kun je de fotoreportages bekijken die van de beken worden gemaakt. Het is de bedoeling dat in de komende jaren zoveel mogelijk beken worden voorzien van een compleet fotoalbum. Bart loopt de beken vanaf de oorsprong tot de monding en volgt daarbij de Bekenatlas. Hij fotografeert alle markante punten van de beek met oog voor de waterbouwkundige details, de culturele en industriële aspecten, maar zeker ook met oog voor de landschappelijke waarde.
De foto’s mogen gratis voor niet commerciële doeleinden worden gebruikt met deze naamsvermelding: copyright www.bartfotografie.eu

De foto’s zijn te downloaden vanuit de webalbums. Mocht je een hogere resolutie nodig hebben, stel je dan in verbinding met Bart; 0653384575, of via bart@bartfotografie.eu

Hier worden aankondigingen, verslagen en artikelen bewaard waarvan de actualiteit is verlopen maar die het bewaren waard zijn.

‘De kracht van stromend water’: erfgoededucatie met kans op nat pak

Bekenstichting ontwikkelt leerzaam en leuk project voor basisscholen

11-12-2020 – De Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken heeft een educatie-project ontwikkeld voor basisscholen, met als titel ‘De kracht van stromend water’. De eerste buitenles is al getest met behulp van leerlingen van groep 7 van de Dorpsschool in Rozendaal en was een groot succes. In het voorjaar van 2021 wordt het project nog eens getoetst met behulp van kinderen van scholen in Heerde en Laag Soeren.

Hoe het in Rozendaal is verlopen valt te lezen in De Wijerd van december, het kwartaalmagazine van De Bekenstichting. Wederom een extra dik nummer dit keer omdat de meeste andere activiteiten van de erfgoedorganisatie door corona nog steeds op een heel laag pitje staan.

‘De kracht van stromend water’ is een vervolg op het project ‘Raderen draaien’, dat 12,5 jaar naar volle tevredenheid van de betrokken partijen uitgevoerd is in Heerde en omgeving. Het project omvat lessen op school en in de praktijk, waarbij een nat pak niet geheel wordt uitgesloten. De lessen zijn veelomvattend en hebben verschillende invalshoeken. Er is keus uit modules, acht in totaal. Zo kan er bijvoorbeeld gekozen worden voor een focus op de geschiedenis van de watermolenindustrie of voor een focus op wasserijen of het ontstaan van sprengenbeken. Voor ecologie kan gekozen worden voor kleine onderzoekjes naar bodemgesteldheid of naar waterkwaliteit of er kan gericht gezocht worden naar waterdiertjes en waterplanten.

In het laatste nummer van De Wijerd van 2020 is ook het vierde deel opgenomen uit de reeks ‘Milieubederf in historisch perspectief. De betekenis voor de Veluwse sprengen en beken’. De periode 1970-2000 wordt behandeld. Alle artikelen uit deze serie plus veel extra informatie zijn onlangs verschenen in een prachtig boek van de hand van Wijerd-hoofdredacteur Henri Slijkhuis en vormgever Eric Harleman.

Verder duikt Jan van de Velde in dit decembernummer in de wereld van de volmolens en is er uitgebreid aandacht voor de Huygensmolen in Wiesel bij Apeldoorn en de ruïne van Quadenoordse watermolen, het enige overblijfsel van de 28 watermolens die in de gemeente Renkum hebben gedraaid.

Voor meer informatie info@sprengenbeken.nl en www.bekenstichting.nl via kop educatie.                
Z. Hottinga-Doornbosch tel: 0578 631459

Milieubederf is een hardnekkig kwaad

Nieuw boek plaatst teloorgang Veluws landschap in historisch perspectief

,,Hoe komt het dat wij 50 jaar na inwerkingtreding van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewateren nog steeds volop met het milieu, de natuur en het landschap bezig zijn? Milieubederf kent blijkbaar een lange geschiedenis en lijkt heel hardnekkig.’’ Met deze zinsneden in het voorwoord introduceert Epenaar Henri Slijkhuis een nieuw boek waarin hij op zeer toegankelijke wijze ingaat op de oorzaken van het verval van het Veluwse landschap, en dan met name met aandacht voor de sprengen en beken, die hij de aderen van het landschap noemt.

Continue reading

Marijn Ornstein nieuwe dijkgraaf

9 NOVEMBER 2020 – Marijn Ornstein (49) volgt met ingang van 1 februari 2021 Tanja Klip-Martin op als dijkgraaf bij Waterschap Vallei en Veluwe. Op de vacature voor een nieuwe dijkgraaf hebben 68 kandidaten gereageerd. De vertrouwenscommissie voerde in september en oktober gesprekken met kandidaten.

Marijn Ornstein (49 jaar) is werkzaam bij Royal Schiphol Group, waar ze verantwoordelijk is voor de fysieke veiligheid, waaronder het brandweerkorps van de luchthaven. Van 2011 tot 2015 ontwikkelde zij het duurzaamheidsbeleid voor Schiphol. Daarnaast is ze voorzitter van het bestuur van VVD Amsterdam en vicevoorzitter van de Raad van Toezicht van Pantar, de sociale werkvoorziening in Amsterdam. In de periode tussen 2006 en 2014 was ze lid van de gemeenteraad in Amsterdam en van 2010 tot 2014 was ze voorzitter van het presidium en plaatsvervangend voorzitter van de gemeenteraad van Amsterdam. Ornstein begon haar carrière als advocaat bij De Brauw Blackstone Westbroek.

Marijn Ornstein op de site van het waterschap over haar overstap: ,,Dijkgraaf is voor mij een welbewuste carrière switch. Ik voel de urgentie om bij te dragen aan een duurzamere wereld. Water en daarmee ook de waterschappen spelen daarin onmiskenbaar een belangrijke rol. Zonder water geen leven. Water raakt iedereen. We staan voor complexe uitdagingen en moeten hard aan de slag.’’

Veel sloten goedgekeurd

9 NOVEMBER 2020 – De sloten in het werkgebied van Waterschap Vallei en Veluwe zijn voor ruim 86 procent van de gevallen goed schoongemaakt. Dat maakt het waterschap bekend op haar site. Slechts een klein deel van de 2268 sloten in het buitengebied waarvoor perceeleigenaren onderhoudsplichtig zijn, is door het waterschap afgekeurd tijdens de jaarlijkse slootcontroles. Hier moeten de onderhoudsplichtigen de komende weken alsnog aan de slag.

Het waterschap heeft de controles uitgevoerd in de eerste week van november. De sloten die niet goed zijn onderhouden worden eind november opnieuw gecontroleerd. Het waterschap voert de jaarlijkse najaarsschouw uit om te zorgen dat  de aan- en afvoer van het water niet wordt belemmerd. Ondiepe sloten, met daarin veel planten en riet stromen niet genoeg door, waardoor bij een harde regenbui overlast kan ontstaan.

Nieuwe natuur laat zich zien

9 NOVEMBER 2020 – De kleine plevier is al waargenomen. De broedvogel maakt graag gebruik van kale of zeer schaars begroeide grond in de Binnenveldse Hooilanden. Ook de patrijs, kwartel en watersnip zijn gespot in het gebied tussen Wageningen, Ede, Veenendaal en Rhenen, waar het werk van de afgelopen twee jaar klaar is.Op de site van waterschap Vallei en Veluwe valt te lezen dat de nestelende vogels een zichtbaar resultaat zijn van een bijzondere samenwerking aan de ontwikkeling van nieuwe natuur. Het gaat daarbij om natuurliefhebbers, agrariërs en terreinbeheerders met Provincie Gelderland, Staatsbosbeheer, Stichting Mooi Binnenveld, Coöperatie Binnenveldse Hooilanden, gemeente Ede, gemeente Wageningen en Waterschap Vallei en Veluwe. Het werk is gedaan, het 286 hectare aaneengesloten gebied is klaar om als goede leefomgeving voor bijzondere soorten te fungeren en recreanten daarvan te laten genieten. De werkzaamheden bestonden voornamelijk uit het afgraven van de bovenste 20 tot 50 cm en het dempen van alle slootjes. Hierdoor is het gebied een stuk natter geworden en komt het kwelwater in de wortelzone van de planten zodat bijzondere vegetatie zich kan ontwikkelen.

Apeldoorn helpt beekprik een handje

9 NOVEMBER 2020 – De gemeente Apeldoorn heeft dit najaar werkzaamheden uitgevoerd in en langs de Ugchelse beek, zo bericht dagblad de Stentor. Overtollig slib is verwijderd, een nieuwe zandlaag op de bodem gelegd, nieuwe beschoeiiing gezet en een slibvang gemaakt om in de toekomst de slib makkelijker te kunnen verwijderen. De werkzaamheden zijn bedoeld om de leefomgeving van de beekprik aanzienlijk te verbeteren. ,,Er worden paaiplekken gemaakt, waardoor de beekprik zich nog beter kan voortplanten, en opgroeiplekken voor larven”, aldus Ekkie Bruintjes, projectleider civiele projecten namens de gemeente, in de Stentor. ,,Voor de paaiplaatsen zijn grindplekjes in stromend water nodig. Voor de opgroeiplekken stroomvertragingen waardoor bodemmateriaal neerslaat, zodat zich een soort ‘zandbankjes’ vormen. Hierin groeien de larven dan op.’’

Educatie: De kracht van stromend water

Door Marianne Poorthuis
najaar 2020

Nadat in het jubileumjaar veel activiteiten ontplooid zijn voor de jeugd, met name activiteiten met scouting-groepen, heeft het bestuur van de Bekenstichting het plan opgevat om het project voor de scholen, dat 12,5 jaar geleden ontwikkeld is, nieuw leven in te blazen.

Het project Raderen draaien heeft vanaf 2008 op het programma gestaan van veel basisscholen op de Veluwe. Hierbij konden de leerkrachten kiezen uit drie verschillende leerlijnen:

1. Een excursie voor de leerlingen, met de nadruk op de relatie tussen cultuurhistorie en ecologie, stond 12,5 jaar lang op het programma van diverse scholen in de omgeving Heerde, Epe, Vaasen. Dankzij zeer betrokken contactpersonen van de Bekenstichting, te weten Heiko Tjabringa, Ben Bolt, Jan Harmen Bosch, Dirk van Alphen en last but not least de oud-onderwijzer Arend Strikwerda (nog steeds betrokken), kon dit programma ieder jaar weer doorgang krijgen. Ook in de gemeente Rheden heeft dit programma een aantal jaren met groot succes gedraaid. De contactpersoon van de Bekenstichting, en dat was ikzelf, zorgde daar voor de realisatie van het programma op verschillende scholen en bij verschillende beken in Rozendaal, Velp, Laag-Soeren en Spankeren.

2. Een programma met de focus op techniek, met name het opwekken van energie door waterkracht, is door het Nederlands Watermuseum in Arnhem verder doorontwikkeld en scholen kunnen daar nog steeds op intekenen.

3. De leerlijn creatief was ondergebracht bij de Middelste molen in Loenen en in de toekomst kunnen de scholen daar ook weer kennismaken met het handmatig papierscheppen. Via de Stichting Papiergeschiedenis in Renkum is een leskist voor het papierscheppen ontwikkeld, waar scholen ook nog steeds gebruik van kunnen maken. Zie ook: https://www.erfgoedtools.nl/games/reeksspel/speel/4Z642L39

De kracht van stromend water.

In de afgelopen tijd is het programma Raderen draaien doorontwikkeld tot een programma voor omgevingsonderwijs met aandacht voor erfgoed en natuur. De naam wordt: De kracht van stromend water. Leerlingen maken kennis met vroege bedrijvigheid op de Veluwe en diverse functies van sprengenbeken en watermolens in de omgeving van de school. Het programma maakt een integraal onderdeel uit van het schoolprogramma; scholen moeten voldoen aan bepaalde kerndoelen en met dit programma wordt daaraan tegemoet gekomen. Het programma komt op de website ‘Reizen in de Tijd’ te staan, zodat de scholen het aanbod zien en ervoor in kunnen tekenen.

Via de coördinator van de Bekenstichting worden afspraken gemaakt met alle betrokkenen. Lieuwe Dijkstra zal dat de komende jaren vanuit het bestuur van de Bekenstichting op zich nemen.

De leerkrachten introduceren het programma op school aan de hand van de video ‘Vind jij met water spelen ook zo leuk’. Leerlingen maken zo kennis met een aantal begrippen die specifiek zijn voor dit onderwerp, zoals wijerd, sprengkop, etc.  Met het  memoryspel  ‘Van sprengkop tot koningswiel  dat de leerlingen zelfstandig kunnen spelen, komen de begrippen nog eens naar voren.

Ook krijgen de leerlingen zoekopdrachten waar ze kennis kunnen ophalen via het molen- en bekenregister van de Bekenstichting.

De leerkracht zorgt weer voor de afronding van het project op school. Hier reflecteren de leerlingen samen met de leerkracht op hetgeen aan de orde is geweest tijdens de Bezoekles, de excursie naar een sprengenbeek of een (voormalige) watermolenplaats, en vormen zich een mening over de invloed van de mens op het landschap in zijn eigen omgeving en over het behoud van sprengenbeken en watermolens of voormalige watermolenplaatsen.

De Bezoekles wordt verzorgd door specialisten van de Bekenstichting. Zij heten de leerlingen welkom bij een beek in de omgeving van de school en vertellen over de unieke historie van het landschap van de Veluwe en de vroege bedrijvigheid. De leerlingen maken kennis met het cultureel erfgoed en de natuurlijke aspecten die daarmee te maken hebben.

Zo maken ze in Rozendaal kennis met het bronwater in sprengkop De Raaf, met de plek van een voormalige kopermolen en leren ze hoe energie opgewekt wordt met waterkracht. Ook onderzoeken ze hoe de waterkwaliteit is van het Rozendaalse bronwater. In Laag-Soeren gaan de leerlingen naar een nog in werking zijnde wasserij en leren hoe het heldere bronwater uit de sprengkoppen daar geschikt voor was/is. Daar zullen ze een onderzoekje doen naar de verschillende hardheden van (sprengen) water.

In Heerde bestaat de luxe dat de leerlingen voor de Bezoekles ontvangen kunnen worden in de sprengenkamer, een boeiende fietstocht kunnen maken langs de sprengenbeek en de Bezoekles kunnen beëindigen bij voormalige watermolen De Hoop. Voordat de specialisten van de Bekenstichting de leerlingen uitzwaaien hebben ze kunnen zien hoe een voormalige papier- of korenmolen herbestemd is tot een conferentieoord.

In Heerde, Rozendaal en Laag-Soeren zullen aan het begin van het komende schooljaar de pilots plaats vinden. Daarna wordt het programma verfijnd en verder uitgerold. Er zijn al contacten gelegd met scholen en medewerkers van De Beken in Renkum, met de specialisten van de Bekenstichting in Brummen, Spankeren, Vaassen en Epe. Het zou mooi zijn als dit programma Veluwe-breed uitgerold kan worden.

Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst…, maar … de toekomst van de sprengenbeken hangt ook af van de betrokkenheid van de jeugd. Wie in zijn kinderjaren in de beek heeft gespeeld, is later gemotiveerd om mee te werken aan het behoud en het beheer van de sprengenbeken.

Marianne Poorthuis
Educatie en Cultuurhistorie Bekenstichting

2020-08-13

Kerndoelen:

Nederlandse taal
 Kerndoel 1        De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein natuur en techniek
 Kerndoel 40      De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein ruimte
 Kerndoel 50      De leerlingen leren omgaan met kaart en atlas, beheersen de basis-topografie van Nederland, Europa en de rest van de wereld en ontwikkelen een eigentijds geografisch wereldbeeld.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein tijd
 Kerndoel 51     
De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindelingen te hanteren.
 Kerndoel 52      De Leerlingen leren over kenmerkende aspecten van het tijdvak ‘Burgers en stoommachines’.
Kunstzinnige oriëntatie
 Kerndoel 56     
De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van het cultureel erfgoed.

Inspraakreactie van de Bekenstichting op de behandeling van BOP en begroting in de Cie t.a.v. FBA van het waterschap Vallei en Veluwe

2 november 2020

Wat is het doel van de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken

De Stichting tot behoud van de Veluwse sprengen en beken heeft tot doel:
Het in stand houden, herstellen en verbeteren van de Veluwse sprengen en beken, ook in de omgeving (ensembles) waarin deze liggen.

De accenten van de Bekenstichting liggen op:
– de cultuurhistorische waarden van sprengen en beken, de watermolens, waterpartijen en alle andere met de beken verbonden objecten;
– de rijkdom van planten- en dierenwereld in en langs de beken;
– de landschappelijke en recreatieve waarden van beken en beekdalen op de Veluwe.

De Veluwse sprengenbeken zijn in haar voorkomen en ontstaansgeschiedenis uniek in de wereld.

De afgelopen (droge) jaren blijkt dat de hoeveelheid water die in de zomer door de beken stroomt problematisch is geweest; veel van de beken staan of stonden droog, wat voor de ecologische betekenis, de cultuurhistorische en de recreatieve waarde negatieve effecten heeft.

Lees verder

Mosdiertje in Apeldoorns kanaal

5 OKTOBER 2020 – In het Apeldoorns kanaal is ter hoogte van Wapenveld het exotische waterzakmosdiertje aangetroffen. Dat meldt dagblad de Stentor op donderdag 1 oktober. Waterzakmosdiertjes zijn miniscuul kleine organismen die samenklonteren. Een enkele bol kan bestaan uit miljoenen diertjes die in leven blijven door algen uit het water te filteren. Het is een exoot die van oorsprong uit Noord-Amerika komt. 

Waterschap Vallei en Veluwe is verrast door de vondst, maar laat aan de Stentor weten geen specifiek onderzoek te gaan doen naar het diertje. Hoe het waterzakmosdiertje in het kanaal terecht is gekomen is een raadsel. Waterschap woordvoerder Marja Reijnders daarover tegen de krant: ,,Het kan meegevoerd zijn met water afkomstig uit de IJssel maar ook omdat iemand zijn aquarium heeft geleegd.’’