Educatie: De kracht van stromend water

Door Marianne Poorthuis
najaar 2020

Nadat in het jubileumjaar veel activiteiten ontplooid zijn voor de jeugd, met name activiteiten met scouting-groepen, heeft het bestuur van de Bekenstichting het plan opgevat om het project voor de scholen, dat 12,5 jaar geleden ontwikkeld is, nieuw leven in te blazen.

Het project Raderen draaien heeft vanaf 2008 op het programma gestaan van veel basisscholen op de Veluwe. Hierbij konden de leerkrachten kiezen uit drie verschillende leerlijnen:

1. Een excursie voor de leerlingen, met de nadruk op de relatie tussen cultuurhistorie en ecologie, stond 12,5 jaar lang op het programma van diverse scholen in de omgeving Heerde, Epe, Vaasen. Dankzij zeer betrokken contactpersonen van de Bekenstichting, te weten Heiko Tjabringa, Ben Bolt, Jan Harmen Bosch, Dirk van Alphen en last but not least de oud-onderwijzer Arend Strikwerda (nog steeds betrokken), kon dit programma ieder jaar weer doorgang krijgen. Ook in de gemeente Rheden heeft dit programma een aantal jaren met groot succes gedraaid. De contactpersoon van de Bekenstichting, en dat was ikzelf, zorgde daar voor de realisatie van het programma op verschillende scholen en bij verschillende beken in Rozendaal, Velp, Laag-Soeren en Spankeren.

2. Een programma met de focus op techniek, met name het opwekken van energie door waterkracht, is door het Nederlands Watermuseum in Arnhem verder doorontwikkeld en scholen kunnen daar nog steeds op intekenen.

3. De leerlijn creatief was ondergebracht bij de Middelste molen in Loenen en in de toekomst kunnen de scholen daar ook weer kennismaken met het handmatig papierscheppen. Via de Stichting Papiergeschiedenis in Renkum is een leskist voor het papierscheppen ontwikkeld, waar scholen ook nog steeds gebruik van kunnen maken. Zie ook: https://www.erfgoedtools.nl/games/reeksspel/speel/4Z642L39

De kracht van stromend water.

In de afgelopen tijd is het programma Raderen draaien doorontwikkeld tot een programma voor omgevingsonderwijs met aandacht voor erfgoed en natuur. De naam wordt: De kracht van stromend water. Leerlingen maken kennis met vroege bedrijvigheid op de Veluwe en diverse functies van sprengenbeken en watermolens in de omgeving van de school. Het programma maakt een integraal onderdeel uit van het schoolprogramma; scholen moeten voldoen aan bepaalde kerndoelen en met dit programma wordt daaraan tegemoet gekomen. Het programma komt op de website ‘Reizen in de Tijd’ te staan, zodat de scholen het aanbod zien en ervoor in kunnen tekenen.

Via de coördinator van de Bekenstichting worden afspraken gemaakt met alle betrokkenen. Lieuwe Dijkstra zal dat de komende jaren vanuit het bestuur van de Bekenstichting op zich nemen.

De leerkrachten introduceren het programma op school aan de hand van de video ‘Vind jij met water spelen ook zo leuk’. Leerlingen maken zo kennis met een aantal begrippen die specifiek zijn voor dit onderwerp, zoals wijerd, sprengkop, etc.  Met het  memoryspel  ‘Van sprengkop tot koningswiel  dat de leerlingen zelfstandig kunnen spelen, komen de begrippen nog eens naar voren.

Ook krijgen de leerlingen zoekopdrachten waar ze kennis kunnen ophalen via het molen- en bekenregister van de Bekenstichting.

De leerkracht zorgt weer voor de afronding van het project op school. Hier reflecteren de leerlingen samen met de leerkracht op hetgeen aan de orde is geweest tijdens de Bezoekles, de excursie naar een sprengenbeek of een (voormalige) watermolenplaats, en vormen zich een mening over de invloed van de mens op het landschap in zijn eigen omgeving en over het behoud van sprengenbeken en watermolens of voormalige watermolenplaatsen.

De Bezoekles wordt verzorgd door specialisten van de Bekenstichting. Zij heten de leerlingen welkom bij een beek in de omgeving van de school en vertellen over de unieke historie van het landschap van de Veluwe en de vroege bedrijvigheid. De leerlingen maken kennis met het cultureel erfgoed en de natuurlijke aspecten die daarmee te maken hebben.

Zo maken ze in Rozendaal kennis met het bronwater in sprengkop De Raaf, met de plek van een voormalige kopermolen en leren ze hoe energie opgewekt wordt met waterkracht. Ook onderzoeken ze hoe de waterkwaliteit is van het Rozendaalse bronwater. In Laag-Soeren gaan de leerlingen naar een nog in werking zijnde wasserij en leren hoe het heldere bronwater uit de sprengkoppen daar geschikt voor was/is. Daar zullen ze een onderzoekje doen naar de verschillende hardheden van (sprengen) water.

In Heerde bestaat de luxe dat de leerlingen voor de Bezoekles ontvangen kunnen worden in de sprengenkamer, een boeiende fietstocht kunnen maken langs de sprengenbeek en de Bezoekles kunnen beëindigen bij voormalige watermolen De Hoop. Voordat de specialisten van de Bekenstichting de leerlingen uitzwaaien hebben ze kunnen zien hoe een voormalige papier- of korenmolen herbestemd is tot een conferentieoord.

In Heerde, Rozendaal en Laag-Soeren zullen aan het begin van het komende schooljaar de pilots plaats vinden. Daarna wordt het programma verfijnd en verder uitgerold. Er zijn al contacten gelegd met scholen en medewerkers van De Beken in Renkum, met de specialisten van de Bekenstichting in Brummen, Spankeren, Vaassen en Epe. Het zou mooi zijn als dit programma Veluwe-breed uitgerold kan worden.

Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst…, maar … de toekomst van de sprengenbeken hangt ook af van de betrokkenheid van de jeugd. Wie in zijn kinderjaren in de beek heeft gespeeld, is later gemotiveerd om mee te werken aan het behoud en het beheer van de sprengenbeken.

Marianne Poorthuis
Educatie en Cultuurhistorie Bekenstichting

2020-08-13

Kerndoelen:

Nederlandse taal
 Kerndoel 1        De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein natuur en techniek
 Kerndoel 40      De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein ruimte
 Kerndoel 50      De leerlingen leren omgaan met kaart en atlas, beheersen de basis-topografie van Nederland, Europa en de rest van de wereld en ontwikkelen een eigentijds geografisch wereldbeeld.
Oriëntatie op jezelf en de wereld, domein tijd
 Kerndoel 51     
De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindelingen te hanteren.
 Kerndoel 52      De Leerlingen leren over kenmerkende aspecten van het tijdvak ‘Burgers en stoommachines’.
Kunstzinnige oriëntatie
 Kerndoel 56     
De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van het cultureel erfgoed.

De Wijerd, kwartaalblad van de Bekenstichting

Voor de inhoud van de afzonderlijke kwartaaluitgaven en artikelen wordt u verwezen naar de per jaar opgenomen tabbladen op deze site (zie top-navigatie). Uitgaven van twee jaar terug en ouder kunt u daar downloaden.

Plaatsing van ingezonden brieven betekent niet dat de redactie of de Bekenstichting de daarin weergegeven mening deelt. De redactie kan bijdragen inkorten of weigeren. Brieven, voorzien van naam en woonplaats kunt u sturen naar webredactie@sprengenbeken.nl.

Vasthouden

Jan van de Velde, Vaassen, 10 juni 2020

Als betrokken donateur van de Bekenstichting maak ik me grote zorgen over de beangstigende verdroging van de Veluwe. We moeten voorkomen dat beken droogvallen, dat boeren hun landerijen niet meer mogen beregenen met drink- en/of bronwater én dat de drinkwatervoorziening überhaupt gerantsoeneerd wordt.

Daartoe moeten er oplossingen verwerkelijkt worden; en wel op korte termijn. Ik heb daartoe ideeën* ontwikkeld; bijvoorbeeld voor vergroting van de mogelijkheden van een circulaire economie die gaat over hergebruik van producten en grondstoffen. Dat is namelijk ook de doelstelling van ons Waterschap Vallei & Veluwe. In de komende Wijerd (september 2020) kunt u daar nog meer over lezen.

De Minister van Infrastructuur en Waterstaat wil nu honderd miljoen euro extra beschikbaar stellen voor aanpak van de droogte in vooral Oost-Nederland; zo werd onlangs bekend gemaakt. Naast het omzetten van naald- naar loofbossen (het duurt nog tientallen jaren voordat de effecten daarvan merkbaar worden) wordt door haar ook gesproken over het afsluitbaar maken van sloten en greppels. Maar dat rijksgeld moet zeker ook worden ingezet om echt wat te doen (buiten die greppeltjes) door bijvoorbeeld de door onze stichting geopperde ideeën om te zetten tot effectieve ingrijpende oplossingen.

In het programma Nieuwsuur van de NOS op 4 juni 2020 vertelde de deskundige professor Flip Witte dat er eind vorige eeuw (dat is >20 jaar geleden) uitgewerkte bruikbare plannen en afspraken tot realisatie gemaakt waren. “daar is eigenlijk onvoldoende van terechtgekomen”, zegt Witte. “Ik hoop dat het nu echt gaat gebeuren.”

https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2336176-de-uitzending-van-4-juni-spannende-dag-voor-cultuurinstellingen-nog-een-crisis-de-droogte-wordt-racisme-protest-gehoord-in-den-haag.html

Nu
Al eerder reikte ik oplossingen aan die zouden kunnen bijdragen aan de beperking van het nijpend watertekort; om zo de verdroging van Veluwe tegen te gaan. Maar geopperde ideeën moeten wel op enigerlei wijze tot uitvoering komen; daarom DOEN !

JAn van de Velde

*zoals onze voorzitter daarover recent schreef onder de kop: Van-het-Bestuur

Van het Bestuur

Na een heel mooi jubileumjaar richten we ons op de toekomst: wat vraagt onze aandacht, waar moeten we op reageren en op welke manier. De afgelopen jaren nam cultuurhistorie een belangrijke plaats in, in onze activiteiten. Dat is effectief geweest. Het Waterschap Vallei en Veluwe heeft, mede door onze invloed, cultuurhistorie als een van de uitgangspunten voor het beleid. Het molen- en beken register heeft veel aandacht gekregen en op verschillende plaatsen zijn en worden watermolens of waterraderen herbouwd.

Lees Verder

Water in de beken; ofwel de rol van de Grift

Door: Jan van de Velde, mei 2020

INLEIDING:
Behoort de Grift tot de Veluwse beken?
In ieder geval is de Grift er voor de Veluwse beken, met name om ervoor te zorgen dat daarin voldoende water aanwezig is (ook in droge tijden).

De Grift
Over deze gegraven smalle en ondiepe waterweg vond -voor zover te achterhalen is- vanaf de 16e eeuw scheepvaart plaats met platbodems (ik stel me dan een Berkelzomp voor). Bovendien diende de Grift in het verleden voor de levering van waterkracht aan molens. Ook zal ze wel als leverancier van proceswater voor de papierproductie zijn ingezet.

lees meer

Prachtige bekenfoto’s van Bart Stornebrink

Fotograaf Bart Stornebrink heeft vanaf 2019 de monsterklus op zich genomen om als vrijwilliger het Veluwse bekenstelsel in beeld te brengen. Bezoek vooral eens zijn website waar per bekenstelsel dit project te volgen is via deze link. Genieten!

Daar kun je de fotoreportages bekijken die van de beken worden gemaakt. Het is de bedoeling dat in de komende jaren zoveel mogelijk beken worden voorzien van een compleet fotoalbum. Bart loopt de beken vanaf de oorsprong tot de monding en volgt daarbij de Bekenatlas. Hij fotografeert alle markante punten van de beek met oog voor de waterbouwkundige details, de culturele en industriële aspecten, maar zeker ook met oog voor de landschappelijke waarde.
De foto’s mogen gratis voor niet commerciële doeleinden worden gebruikt met deze naamsvermelding: copyright www.bartfotografie.eu

De foto’s zijn te downloaden vanuit de webalbums. Mocht je een hogere resolutie nodig hebben, stel je dan in verbinding met Bart; 0653384575, of via bart@bartfotografie.eu

Hier worden aankondigingen, verslagen en artikelen bewaard waarvan de actualiteit is verlopen maar die het bewaren waard zijn.

De Veluwe, de blauwe motor van Nederland staat onder druk

Gepubliceerd op 14 mei 2020 door het Waterschap Vallei en Veluwe

Per 18 mei 2020 geldt een onttrekkingsverbod voor oppervlaktewater in het werkgebied van Waterschap Vallei en Veluwe. Maar dat is niet genoeg! Waterschap Vallei en Veluwe overweegt uitbreiding van maatregelen om de (grond)watervoorraad in het werkgebied te beschermen.

Lees verder

Leden van de werkgroep Hydrologie

Ir. Wim P.C. Zeeman
(geo) hydroloog. Voorzitter van de werkgroep. Lid van Platform Beek- en rivierherstel en werkzaamheden voor STOWA. In het verleden was hij o.a. Secretaris ECCR en als senior wateradviseur werkzaam bij Staatsbosbeheer en Dienst Landelijk gebied. Secretaris ECCR.

Ir. Yolt IJzerman
Vanaf oprichting bestuurslid Bekenstichting. Opgeleid als ecoloog/ natuurbeheerder aan de WUR (1970-1979).
Was tot 2019 werkzaam bij SBB. Bijzondere belangstelling voor natuurbeheer in relatie tot (grond)waterbeheer en relatie natuur en cultuurhistorie. Daarnaast specialist op het gebied van (water)molens.

Dr. Flip Witte
Was onderzoeker bij KWR Watercycle Research Institute, nu zelfstandig adviseur. Bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit afd. systeemecologie. Hij is gericht op de samenhang water en natuur en de verdroging van de Veluwe gaat hem aan het hart. Flip heeft van 1991 – 2004 gewerkt aan de Wageningen Universiteit waar hij hydrologie, natuurbouw en ecohydrologie doceerde.

Dr. Gé van den Eertwegh
Eigenaar van FutureWater, thans H2O.
Specialist in aquatische en terrestrische ecologie, transport van stoffen in de bodem en kwaliteit van oppervlaktewater. Verder bestuurslid Nederlandse hydrologische Vereniging en voorzitter van de TNO-Gebruikersraad Geo-modellen Ondiep.

Ing. Piet Warmerdam
Zijn expertise is stroomgebiedshydrologie, neerslag- afvoermodellering, meting van neerslag en het onderzoek naar de verdamping van neerslag.

Ing. Ad Bot
Docent bij Van Hall/ Larenstein.

Dr. Victor Bense
WUR, Departement Omgevingswetenschappen, onderdeel, Hydrologie en Kwantitatief Waterbeheer.

Dr. Frank de Zanger
Fysisch geograaf (UvA).

Adviseurs van de werkgroep zijn:
Ir. Teun Spek, ecohydroloog, Prov. Gelderland;
Ir. Almer Bolman, hydroloog, waterschap Vallei en Veluwe;
Mark de Vries, omgevingsmanager Vitens.