Bekenstelsel Volenbeek

Schoonderbeek sprengenbeek Open in Atlas
Groevenbeek sprengenbeek Open in Atlas
Volenbeek sprengenbeek Open in Atlas
De Kronkel Open in Atlas
Korenmolen van het Huis Groevenbeek

Bij Putten, aan de westzijde van de Oude Rijksweg 282, bevindt zich het sprengenstelsel Volenbeek. De meest zuidelijke beek is de Schoonderbeek. Wat meer noordelijk ontspringt de Groevenbeek die verder stroomafwaarts Volenbeek heet. Wanneer de Schoonderbeek en de Volenbeek bij elkaar gekomen zijn, gaan ze verder onder de naam De Kronkel naar het Nuldernauw. In 1660 vroeg Hendrik van Essen tot Helbergen en Vanenburg aan de Rekenkamer in erfpacht het ‘recht van ‘t waeter tot een pampiermoolentgen off anders, op seecker waeter komende van Grobbenbeeck … daer bij noch soude moeten trecken het waeter van Schoonderbeeck komende langes Jan Wijnkoops hoffstede’. Het leidde tot de bouw van twee papiermolens: de molen van het Huis Groevenbeek en de molen van het Huis Vanenburg. Ongeveer dertig jaar later werd nog een derde molen gebouwd: de molen van het Huis Schoonderbeek. Vooral de Topographische en Militaire Kaart (1850-1864) geeft een indruk van de diep ingegraven sprengen in de bovenlopen. Dit is ook ter plekke waarneembaar. De Volenbeek is een geplande ecologische verbindingszone tussen de Veluwe en het randmeer volgens de modellen Das en Kamsalamander.

 

Schoonderbeektop
Oude kaarten geven aan dat oorspronkelijk de Schoonderbeek in de kasteelgrachten van kasteel Schoonderbeek ontsprong. Processtukken uit het begin van de 18e eeuw wijzen uit dat de Schoonderbeek niet uitsluitend uit sprengen uit het Zuiderveld gevoed werd, maar ook met water uit grachten van de havezate Schoonderbeek. In het kader van een civiel proces tussen de Heer van de Vanenburg en de Vrouwe van de Schoonderbeek werden op 21 april 1721 getuigen gehoord over de oorsprong van de beek. Getuige Hendrik Hendriksen Brom “olt 63 of 64 jaeren”,verklaarde niet precies te weten hoe oud hij was. Wel wist hij precies te verklaren ”dat het waeter uijt de Sloot van Schoonderbeek alsmede het waeter uijt het Zuervelt comt in die Sloot die over de molen loopt” .Eenzelfde verklaring legt getuige Rijckert Gijsbertsen af.(Die Sloot die over de Molen loopt = de Schoonderbeek) Het huidige Huize Schoonderbeek, bij het begin van de Schoonderbekerlaan in Putten, staat op de plaats waar dit kasteel gestaan heeft. Enkele restanten van de grachten zijn nog terug te vinden. Aan de Schoonderbeek hebben twee papiermolens gestaan. In 1691werd de Papiermolen van het Huis Schoonderbeek gesticht. Verder stroomafwaarts, een eindje ten westen van de huidige spoorlijn, verenigden zich vroeger de Volenbeek en de Schoonderbeek. Op enige afstand stroomafwaarts van deze samenvoeging werd in 1661 of kort daarna de Papiermolen van het Huis Vanenburg gebouwd. De molen was mede afhankelijk van het water van de Schoonderbeek. Deze beek behoorde aan anderen. Wanneer deze beekeigenaren de watertoevoer belemmerden, leidde dat tot moeilijkheden: de molen kon niet of onvoldoende draaien. Het punt waar de Volenbeek en de Schoonderbeek samen kwamen, is later naar het westen verlegd, voorbij de molen van Vanenburg. Op dit moment is een particulier een nieuwe watermolen aan het bouwen op een zijtak van de Volenbeek. Dit is te zien op www.watermolenuylenborgh.nl

Aan het einde van de Schoonderbekerlaan, waar het fietspad begint, liggen de huidige sprengkoppen aan de westkant in het bos. Het gebied is niet toegankelijk maar de sprengkoppen zijn vanaf het fietspad goed te zien. De beek stroomt naar het westen. Waar de beek de Telgterweg kruist, was vroeger de Schoonderbeekse papiermolen. Achter de boerderij, nu nertsenfokkerij, is nog het restant van de waterval aanwezig.

Waterval van de voormalige Schoonderbeekse papiermolen

Waterval van de voormalige Schoonderbeekse papiermolen

De opleiding van de beek naar deze molenplaats is onduidelijk, maar na de molenplaats is de beek diep ingegraven en dat bepaalde het verval om de molen te laten werken. De beek is te volgen door een wandeling langs de Beekweg te maken. De beek kruist de spoorlijn en stroomt tegenwoordig door een nieuwe beekloop langs de Engersteeg.

De molenplaats van de voormalige Vanenburger Molen. Links de oude beek met op de achtergrond muurresten, rechts de huidige beekloop

De molenplaats van de voormalige Vanenburger Molen. Links de oude beek met op de achtergrond muurresten, rechts de huidige beekloop

De oude molenplaats van de Vanenburgermolen is herkenbaar aan oud muurwerk bij de beekbedding van de, nu droge, oude opgeleide beek. Ooit was hier een brede beek door de samenvoeging van Volenbeek en Schoonderbeek voor de molenplaats. De oude beekloop van de Schoonderbeek is hersteld, de muren gerestaureerd en er is een cascade aangebracht. Bij de Vanenburgerallee mondt tegenwoordig de Volenbeek in de Schoonderbeek uit. De beek kruist de Vanenburgerallee en stroomt vervolgens als De Kronkel naar het Nuldernauw. Vanenburg, oorspronkelijk een hofstede, later een landhuis en nu een kantoorgebouw, ligt wat meer zuidelijk aan de Vanenburgerallee.

 

Groevenbeek en Volenbeektop
Deze beek loopt in het noordelijke deel van de gemeente Putten, ongeveer op de grens met Ermelo.

Huis Oud Groevenbeek

Huis Oud Groevenbeek

Door het dal van de Groevenbeek zullen natuurlijke beekjes hebben gestroomd die al in de 14e eeuw voor een molen werden gebruikt. Om voor een betere watervoorziening te zorgen is men waarschijnlijk het eerst begonnen aan de oostzijde van het dal sprengen te graven. Deze sprengen liggen op het landgoed Oud Groevenbeek. Om onafhankelijk te zijn, heeft de eigenaar van de molen van het Huis Groevenbeek tussen 1857 en 1865 een nieuwe diepe spreng uitgegraven buiten het landgoed. Het is één van de laatste ooit gegraven sprengen ten behoeve van een watermolen. De oude sprengen op het landgoed verlandden, maar zijn nog steeds goed traceerbaar. De huidige eigenaar, Natuurmonumenten, heeft deze sprengen gedeeltelijk hersteld en deze voeden nu de waterpartij vóór het huis. Aan de Groevenbeek heeft de papiermolen van het Huis Groevenbeek of Telgtermolen gestaan. De molen werd in 1661 gesticht en na verkoop in 1880 gesloopt. De beek heeft ooit twee raderen achter elkaar aangedreven. Eén voor de papiermolen zelf en de andere in een apart gebouwtje ten behoeve van een ‘Hollander’, die de lompen tot vezels maakte.

De sprengkop van de Groevenbeek bevindt zich ten zuidoosten van het landgoed Oud Groevenbeek in het bos dicht bij de Zuiderzeestraatweg. Vanaf het bruggetje over de spreng in de Oud Groevenbeeklaan is deze goed te zien.

Groevenbeek gezien vanaf de brug in de Oud Groevenbeeklaan

Groevenbeek gezien vanaf de brug in de Oud Groevenbeeklaan

De beek stroomt naar het westen en gaat met een bocht naar het noorden langs landgoed Oud Groevenbeek. De oude beekloop van de Groevenbeek op dit landgoed is nu meestal droog. Achter de vijvers van het landgoed is een stuw aangebracht om het water op peil te houden. Als er van de oude sprengen op dit landgoed een teveel aan water is, gaat dit via de oude beekloop naar de Groevenbeek. De beek, die weinig water voert, buigt weer naar het westen en kruist vervolgens de Telgterweg. Waar de Watervalweg, een zijweg van de Telgterweg, en de beek bij elkaar komen ligt een schilderachtige boerderij. Achter deze boerderij ligt een waterval. Het is de oude molenplaats van de voormalige papiermolen van het Huis Groevenbeek. Het is onduidelijk waar de Groevenbeek overgaat in de Volenbeek. Omdat een vroegere spoorweghalte ‘Stopplaats Volenbeek’ heette zal de beek bij de kruising met de spoorlijn al de naam Volenbeek gehad hebben. Even ten westen van de spoorlijn lag naast de beek Huize Volenbeek. De structuur van het landgoed met zichtassen is nog goed herkenbaar. Het huis is in 1847 afgebroken. De Volenbeek stroomt nu langs de Volenbekerweg tot aan de Vanenburgerallee, buigt dan scherp af naar het westen om samen met de Schoonderbeek over te gaan in de Kronkel die uitmondt in het Nuldernauw.

 

Korenmolen van het Huis Groevenbeektop
In 1556 is er sprake van nog een molen op de Groevenbeek, de korenmolen van het Huis Groevenbeek. In 1563 wordt deze molen niet meer genoemd. Van deze molen is verder niets bekend. Ook de molenplaats is onbekend.