De Renkumse en Heelsumse Beekdalen. Een cultuurhistorische wandelgids.

Ruud Schaafsma, in samenwerking met IVN Zuidwest Veluwezoom.
In dit boek, dat een tweeluik vormt met de cultuurhistorische wandelgids De Oosterbeekse en Doorwerthse beken, spelen de Renkumse en Heelsumse beken de hoofdrol, samen met de negentien watermolens die eeuwenlang in deze regio door het beekwater werden aangedreven. Daarnaast wordt aandacht besteed aan het ontstaan van het gebied, de boeiende geschiedenis van beide beekdalen en aan de flora en fauna die er gedijen.
In alle jaargetijden is het een genot om door de Renkumse en Heelsumsebeekdalen te wandelen en de rijke natuur te bewonderen.
‘De Renkumse en Heelsumse beekdalen’ is daarbij, met haar zes losbladige wandelroutes, een onmisbare gids. Daarnaast is het boek een prachtig werk voor iedereen.

Uitgegeven door Matrijs, Utrecht. Prijs: 19,95 euro. Verzendkosten 3 euro.
Deze gids is ook via de Bekenstichting te verkrijgen (info@sprengenbeken.nl). Verzendkosten bedragen 3 euro.

Genieten van Bekenpad Heerde; Bekenstichting presenteert fraaie wandel- en fietsgids

HEERDE Wandelen of fietsen langs cultuur- en natuurhistorische pareltjes van de Heerder beken. Dat kan vanaf de presentatie op 11 mei 2019 aan de hand van de rijk geïllustreerde gids ‘Bekenpad Heerde’, het derde deel in de reeks ‘Verder op pad langs stromend water’ dat wordt uitgegeven door de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken. Eerder verschenen al gidsen over Epe en Vaassen.

 

In Heerde en omgeving ligt een prachtig sprengenlandschap, aangelegd door verre voorvaderen. Het sprengensysteem werd in de zestiende- en zeventiende eeuw gegraven en diende destijds louter een economisch doel. Eeuwenlang werden molens aangedreven met de waterkracht van de sprengen.

Het stelsel is nog grotendeels aanwezig en heeft tegenwoordig een grote ecologische en cultuurhistorische waarde. Praktisch trouwens ook nog: het beekwater voedt de waterturbine van de molen van Volkers en de gracht rondom kasteel Vosbergen.

 

De gidsen worden voor de Bekenstichting gemaakt door Henri Slijkhuis en Eric Harleman. Auteur Slijkhuis is onder meer als hoofdredacteur verantwoordelijk voor het kwartaalblad ‘De Wijerd’ van de stichting en als historicus actief voor de Bekenstichting. Eric Harleman is als vrijwilliger bij de stichting verantwoordelijk voor de vormgeving van de grafische producties en daarnaast neemt hij de fotografie voor deze leerzame wandel- en fietsgidsen voor zijn rekening.

 

In de gids zijn twee wandelroutes en een fietstocht opgenomen, waarbij, met veel informatie over natuur, landschap en cultuurhistorie, de twee beeksystemen van Heerde worden verkend. Deze Heerder en Horsthoeker beken bestaan uit drie lopen, die worden aangeduid als de Noordelijke-, Middelste- en Zuidelijke Heerder/Horsthoekerbeek. Het boekje telt bijna honderd pagina’s en is vanaf half mei te koop voor 8,50 euro bij onder meer de TIP ‘s (toeristisch informatiepunt) en Bruna in Heerde.

6 februari, Symposium ‘Toekomst voor het sprengenbekenlandschap’

Op 6 februari zal het Symposium van de Bekenstichting gehouden worden met als thema ‘Toekomst voor het sprengenbekenlandschap: door nieuw zich op de functies van sprengenbeken’. Het symposium zal plaatsvinden bij de Witte Watermolen in park Sonsbeek, Arnhem (Zijpendaalseweg 24A | 6814 CL | Arnhem). Aanmelden bij Zwier Hottinga, info@sprengenbeken.nl. Voor meer informatie, zie onderstaande poster.

Dankwoord Lia Slobbe

“Wat ontzettend attent van jullie zo’n mooi cadeau te mogen ontvangen. Een heel dierbare herinneringen aan het 40-jarig lustrum van de Bekenstichting waaraan ik een steentje aan mocht bijdragen. Spelende kleinkinderen in zo’n prachtige beek, mooier kan het niet. En natuurlijk hoop ik dat het spelen in de beek aanleiding is voor de jeugd om in de toekomst onze donateurs te worden. Dat geldt niet alleen voor mijn kleinkinderen maar voor alle kinderen! Ik heb al aangegeven dat ik zeker bereid ben nog het één en ander voor de stichting te willen blijven doen voor onze jeugd.”

Hartelijke groet en tot ziens,
Lia Slobbe-van der Waal

Thermometer van de Veluwe staat in het rood

Deskundigen: ‘Beken moeten weer watervoerend worden’

VELUWE – Beken en sprengen zijn de thermometer van de Veluwe, en die thermometer staat in het rood. ,,Als er iets mis is met de beken, is er iets mis met het watersysteem. De druk is er af en daar moeten we iets aan doen.’’

Deze waarschuwende woorden komen van de directeur van Geldersch Landschap en Kasteelen, Peter van den Tweel, en zijn te lezen in het zojuist verschenen decembernummer van De Wijerd, het kwartaalblad van de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken. De metafoor en het citaat werden op 26 oktober opgetekend in restaurant “de Korenmolen” in Eerbeek, waar de 40-jarige Bekenstichting een jubileumdag hield. Onderdeel was een paneldiscussie met bestuurders en deskundigen over de waterproblematiek waar de Veluwe momenteel mee kampt.

Unaniem waren de deelnemers het er over eens dat de Veluwse beken weer watervoerend moeten worden, maar gaven ook aan dat het gaat om een bijzonder complexe problematiek. Jan Markink, gedeputeerde van de provincie Gelderland schetste het zo: ,,Iedereen wil een deel van het kostbare Veluwe water, voor de beken, voor drinkwater, voor proceswater en voor beregening. Er moeten nieuwe afspraken over de verdeling komen en dat is niet eenvoudig.’’

Frans ter Maten, Heemraad van het Waterschap Vallei en Veluwe, gaf richting aan een mogelijke oplossing: ,,Het is toch zonde dat we miljoenen liters van dat mooie schone water afvoeren naar het IJsselmeer en vervolgens de Waddenzee in pompen, dat kan slimmer!’’ Dat leek dan ook de conclusie: minder water verspillen en meer water recirculeren en her-infiltreren om de watervoorraad weer aan te vullen.

Herre Dijkema van Visit Veluwe vulde daarbij aan dat ook toerisme een nuttige rol kan vervullen bij het in stand houden van voorzieningen en waarden. Het Veluwefonds lanceert daarom een initiatief om Veluws bronwater te bottelen en aan te bieden in restaurants. Een deel van de omzet kan dan terugvloeien naar het herstel van beken en natte natuur.

Verder zijn in de laatste Wijerd van 2019 artikelen te lezen over het opleiden van molenaars voor de watermolens, de geschiedenis van de papiermakerij op de Veluwe en over de totstandkoming van twee nieuwe promotiefilms van de Bekenstichting, te zien op www.bekenstichting.nl

Voor verdere informatie of bestelling Wijerd: info@sprengenbeken.nl; tel: 0578 631459
Z. Hottinga-Doornbosch

20 december, 2019

Oplevering waterspeelplaats naast het waterfiltergebouw aan de Seelbeek door Waterschap Vallei & Veluwe

Op zaterdagmorgen 14 december 2019 heeft Frans ter Maten, heemraad bij Waterschap Vallei & Veluwe, de waterspeelplaats aan de Seelbeek in Heveadorp geopend.

Al tijdens de feestelijke oplevering van het door de Bekenstichting geconsolideerde waterfiltergebouw in de zomer van 2018 werd de voorgenomen aanleg van deze waterspeelplaats door Frans ter Maten aangekondigd!

In maart 2019 konden de bewoners van Heveadorp op locatie kennis maken met het conceptontwerp en zelf wensen en ideeën kenbaar maken voor de inrichting. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een prachtig ontwerp van Paul Paardekoper uit Renkum.

De waterspeelplaats vormt nu een geheel met het waterfiltergebouw. Via een verdeelwerk kunnen kinderen het Seelbeekwater de waterfilterkelder in laten stromen. Het water stroomt dan verder door de gemetselde watergoot langs de buitenmuur van het waterfiltergebouw. Deze oorspronkelijke watergoot werd door het Waterschap gerestaureerd. Het bouwkundige werk werd wederom uitgevoerd door Bouwbedrijf A. Methorst uit Renkum.

In de waterinlaat zijn afbeeldingen van koeien te zien. Een beeldende verwijzing naar de voormalige modelboerderij Het Huis ter Aa.

Verder zijn naast het bruggetje over de Seelbeek stapstenen aangebracht in de vorm van laars afdrukken, een creatieve link naar de voormalige Hevea rubberfabrieken. Naast het bruggetje is een bijenhotel geplaatst.

Deze waterspeelplaats is prachtig ingepast in het Seelbeekdal.

Roos Kwakernaak onthulde het informatiebord van de waterspeelplaats.

Frans ter Maten stelde tenslotte voor om de Seelbeek in het vervolg Speelbeek te noemen!

 

17 December 2019,  Lodewijk Rondeboom

 

Veluwse restaurants schenken Veluws water en helpen de Veluwe mooier te maken

29-11-2019
Op de Veluwe hebben ze heerlijk kraanwater uit lokale Veluwse bron. Toch wordt er hier in restaurants nog veel gebiedsvreemd bronwater uit flesjes geschonken. Het Veluwefonds wil hier samen met KRNWTR wat aan doen! Samen bieden zij restaurants op de Veluwe mooie producten waaruit zij echt Veluws water kunnen serveren. Het Veluwefonds en KRNWTR delen de visie dat kraanwater uit lokale Veluwse bron net zo lekker is als bronwater dat verpakt en vervoerd moet worden. Vanuit die gedachten zetten Veluwefonds en KRNWTR zich samen in om restaurants op de Veluwe te bewegen Veluws water te serveren.

Veluws water is duizenden jaren oud en gezuiverd door een meer dan 100 meter dikke zandbodem. Het is licht mineraal houdend, bevat weinig kalk en is helder van kleur en zacht van smaak. Veluws water hoort tot het lekkerste water van Nederland en komt op de Veluwe gewoon uit de kraan.

De unieke KRNWTR-tappunten zijn van duurzame materialen zoals bamboe & staal, en maken het gemakkelijk gefilterd, gekoeld en bruisend kraanwater te tappen. Een deel van de opbrengst van dit Veluwse water wordt gedoneerd aan Veluwefonds ten behoeve van investeringen in de Veluwse natuur. Op deze manier nemen de deelnemende restaurants verantwoordelijkheid voor de Veluwse natuur en kunnen zij zich profileren als maatschappelijk verantwoorde Veluwse ondernemer. Op de website veluwswater.nl is binnenkort te zien welke restaurants deelnemen en aan welke projecten het gedoneerde geld wordt besteed.

Het Veluwefonds
De Veluwe is een van de aantrekkelijkste gebieden van Nederland en heeft naast negentien andere gebieden de bijzondere status ‘Nationaal Landschap’. Veluwefonds zet zich in voor een duurzame ontwikkeling van dit unieke gebied, zodat hier langdurig en met plezier gewoond, gewerkt en gerecreëerd kan worden.

KRNWTR
KRNWTR is een Social Enterprise en zet zich in tegen de zinloze verspilling door transport en gebruik van eenmalige verpakkingen van water. KRNWTR promoot het drinken van Veluws water door het leveren van unieke watertappunten (voor gekoeld, gefilterd plat en bruisend water), design karaffen, glazen, waterflessen en natuurlijke siropen.

Bron: Veluwefonds, www.veluwefonds.nl.

Jubileum Bekenkalender voor 2020

De Bekenstichting heeft voor haar 40 jarig jubileum een mooie kalender voor 2020 gemaakt. Eric Harleman heeft de lay out gemaakt en Bart Stornebrink maakte de mooie bekenfoto’s. U kunt ook uw afspraken op datum op de kalender noteren.

U kunt deze kalender bestellen bij ons secretariaat, door overmaking van €9,- p/st (incl. verzendkosten) op ons rekeningnummer NL21 INGB 0003576129
o.v.v. kalender 2020, uw naam, adres met postcode en woonplaats en het aantal kalenders.

Wiebe Kiel

 

9 november, 2019 

De Veluwse beken moeten weer watervoerend worden!

Daar waren de ruim 100 aanwezigen bij het 40-jarig jubileum van de Bekenstichting het wel over eens. De bestuurders in het panel die ieder hun visie op de problematiek gaven, wezen ook op de complexe problematiek. Jan Markink, gedeputeerde van de provincie Gelderland schetste het zo: “Iedereen wil een deel van het kostbare Veluwe water, voor de beken, voor drinkwater, voor proceswater en voor beregening en er moeten nieuwe afspraken over de verdeling komen en dat is niet eenvoudig.” Peter van den Tweel, directeur van Geldersch Landschap en Kasteelen constateerde dat beken een signaalfunctie hebben: “Als er iets mis is met de beken is er iets mis met het watersysteem, de druk is er af, daar moeten we iets aan doen.” Frans ter Maten, Heemraad van het Waterschap Vallei en Veluwe, gaf richting aan een mogelijke oplossing: “Het is toch zonde dat we miljoenen liters van dat mooie schone water afvoeren naar het IJsselmeer en vervolgens de Waddenzee in pompen, dat kan slimmer!” Dat leek dan ook de conclusie: minder water verspillen en meer water recirculeren en her-infiltreren om de watervoorraad weer aan te vullen. ”Toerisme kan ook een nuttige rol vervullen in het in stand houden van voorzieningen en waarden”, aldus Herre Dijkema van Visit Veluwe. Het Veluwefonds lanceert daarom een initiatief om Veluws bronwater te bottelen en aan te bieden in restaurants. Een deel van de omzet kan dan terugvloeien naar het herstel van beken en natte natuur.

Terugblik
Eerder op de dag werd de 40-jarige geschiedenis van de Bekenstichting mooi samengevat door Henri Slijkhuis. In 1979 begonnen als werkgroep om de beken weer schoon en watervoerend te maken. Hij refereerde onder andere aan het rapport van de Club van Rome, “Grenzen aan de groei”,  waar we nu ook mee worden geconfronteerd. De droogteproblematiek waar al jaren geleden voor werd gewaarschuwd. En hij stond stil bij markante momenten en ontwikkelingen binnen de Bekenstichting.

Lancering video’s
Het jubileum stond tevens in teken van de lancering van een informatieve korte video om de unieke natuur en ecologie rondom beken en sprengen onder de aandacht te brengen. De video’s werden mede mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds, Waterschap Vallei en Veluwe, Waterschap Rijn en IJssel en de Rabobank. De stichting maakte er ook één in de ‘taal’ van jongeren. Met deze versie in combinatie met een lespakket gaat de Bekenstichting scholieren van groep 7 en 8 voorlichten over de waarde en schoonheid van de beken, de cultuurhistorie  en alles wat erin leeft.

De Bekenstichting is 40 jaar jong en blijft in samenwerking met vrijwilligers en waterschappen vechten voor de toekomst van de meer dan 100 Veluwse sprengen en beken.

Renovatie oude sprengkop in de Apeldoornse wijk Orden

In Orden stroomt in de eerste plaats de Orderbeek. Daarnaast zijn er nog enkele sprengenbeken namelijk de Beek in het Orderveen en de Rode Beek. Het brongebied van de Rode Beek staat ook bekend als het Waterbronpark. Dit gebied is gelegen aan de Pieter de Hoochlaan; voorheen bekend als de Veenweg. In 2015 zijn de beken in dit gebied uitgebreid onder handen genomen in het kader van het beekherstel.

Recent is een oude sprengkop gelegen achter de Pieter de Hoochlaan 122-124 gerenoveerd.

Bijgaande foto toont de nieuwe situatie:

(eigen foto)

Het bijzondere aan deze kop is, dat deze ogenschijnlijk volledig geïsoleerd ligt. Rechtsboven is te zien dat er wel degelijk een afvoer bestaat.

Het sprengengebied in Orden is al een aantal eeuwen oud. Op de kaart van Beijerinck uit 1763 valt te zien dat er op deze plaats een afzonderlijke tak bestond van de Orderbeek.

Kaart van Beijerinck 1763 (Nationaal Archief)(eigen foto)

De huidige situatie is inmiddels wel duidelijk veranderd. Op voorgaande kaart is er nog geen sprake van de Rode Beek of het Waterbronpark. Daarvan is eerst sprake aan het begin van de 19e eeuw, waarschijnlijk in verband met de drooglegging van het Orderveen. Het is aannemelijk dat de aangegeven ‘oude kop’ in de loop van de tijd noordelijker is verplaatst en er op de oorspronkelijke plaats de grote sprengkop (B) van de Rode Beek is gevormd.

Orderbeek, Waterbronpark, Rode Beek, Beek in het Orderveen,
Driehuizerspreng en samenloop met de Grift (Bekenatlas Veluwe)

Bij de renovatie van dit bekengebied in 2015 is een nieuwe sprengkop gegraven bij A. Destijds was gepland de oude sprengkop (rood aangegeven) te laten afwateren via de nieuwe kop A. Dit bleek niet mogelijk door het hogere waterpeil aan de zuidzijde van de Pieter de Hoochlaan.

Door de hoge kweldruk aan de zuidzijde moest zelfs een soort opvangbekken tussen de beide noordelijke koppen van de Rode Beek worden gegraven om het geplande speelterrein voldoende te ontwateren.

De reden voor het verschil in grondwaterpeil tussen noord- en zuidzijde van de Pieter de Hoochlaan is niet geheel duidelijk. Op oudere kaarten (vanaf 1800 ) lijkt er een verbinding te bestaan tussen het brongebied van de Rode Beek en de afvoerende tak naar de Orderbeek. Dit zou erop wijzen dat het verschil in grondwaterpeil pas later is ontstaan. Op de kaarten vanaf 1970 is de ‘oude sprengkop’ afzonderlijk weergegeven, dit zal ongetwijfeld in verband hebben gestaan met de aanleg van de nieuwbouwwijk.

Als redenen voor het verschil in waterpeil wordt wel genoemd de drinkwateronttrekking aan de Amersfoortseweg. Dichterbij is er in het recente verleden bij bouwwerkzaamheden op het terrein van de Willem III kazerne sprake geweest van een doorbraak van een kleischot (een waterdichte laag).

Niettemin is er wel degelijk sprake van een afzonderlijk producerende sprengkop met een eigen afvoer naar de Orderbeek. Het betreft een tamelijk lange overkluisde afvoer, zoals te zien is op de volgende afbeelding:

Orderbeek, Waterbronpark en de overkluisde afvoer van de oude sprengkop (bekenatlas Veluwe)

 

Ter vergelijking de situatie in 1815.

Of deze situatie daadwerkelijk zo heeft bestaan valt niet met zekerheid te zeggen.
Mogelijk was er een scheiding ter weerszijden van de pijl. Soms werd ook een
scheiding of overloop aangebracht ter geleiding van de stroom.

(Topotijdreis)

 

 Van de gemeente Apeldoorn ontving ik nog de informatie dat het vervolg van het traject van de Orderbeek aan de oostzijde van de Jachtlaan onlangs in studie is genomen. Daarbij wordt bezien of ook dat gedeelte bovengronds kan worden gebracht.

Zie ook :

  • De Wijerd 2017, nr 1 Het Waterbronpark en omgeving
  • De Wijerd 2019, nr 1 De Orderbeek en de kleine fonteinleiding naar het Loo

 

Jan Folbert, oktober 2019