Werkplan 2019

         De werkgroep Cultuurhistorie zal zich in de komende vergadering beraden op het werkplan van 2019. Zodra hierover meer bekend is, zal dit eveneens hier geplaatst worden.

In gesprek met Mathin Jaspers

(dit artikel is ook verschenen in de Wijerd van maart 2016)

Een gesprek met de voormalig eigenaar van molenplaats de Rollekoot in Vaassen

Door Henri Slijkhuis

Mathin Jaspers is geen onbekende binnen de Bekenstichting. Hij heeft in de jaren tachtig en negentig jarenlang in het bestuur meegedraaid. Hij is geboren en getogen op de Rollekoot in Vaassen. Zijn opa, zijn vader en hijzelf zijn decennia op deze molenplaats aan de Hattemse Molenbeek aan de slag geweest in hun wasserij. In Vaassen is wasserij Jaspers daardoor een begrip geworden. Hij en zijn broer Gerard hebben het bedrijf van vader Jan in 1961 overgenomen en in 2004 verkocht aan een grote wasserij-organisatie. In 2012 is de wasserij op de Rollekoot gesloten en staat sindsdien leeg. Mathin voelt zich nog steeds betrokken bij het wel en wee van deze voormalige molenplaats. Continue reading

Molenplaats de Rollekoot in Vaassen

(dit artikel is verschenen in de Wijerd van maart 2016)

door Henri Slijkhuis

Gelegen in Vaassen aan de Gortelseweg, ver buiten de bebouwde kom, was de wasserij van Jaspers gevestigd. Bij de oudere inwoners van dit dorp is Jaspers een bekend begrip. Het bedrijf is in 2012 gesloten. Sindsdien staat het leeg. De wasserij heeft een eeuwenlange geschiedenis. De locatie aan de Hattemse Molenbeek staat bekend onder de naam “de Rollekoot” (1). De toekomst van deze historische molenplaats is onzeker. Er zijn plannen gemaakt, waar ook de Bekenstichting bij betrokken is. Maar of die plannen ooit tot uitvoering zullen komen? In dit artikel zal ik ingaan op deze oude molenplaats aan de Hattemse Molenbeek in Vaassen. De molenplaats is een onderdeel van een uniek sprengenlandschap. Continue reading

Landgoed Tongeren verbindt het heden met het verleden

Door Henri Slijkhuis

Inleiding

In dit artikel wordt ingegaan op het verleden en heden van landgoed Tongeren. Dit landgoed ligt vlak bij Epe. Mevrouw Ch. Rauwenhoff is directeur en één van de nazaten van de grondleggers van dit landgoed. Zij heeft een duidelijk beeld waar het met het landgoed heen moet. Dat is me duidelijk geworden in een vraaggesprek met haar. Het verleden koesteren, maar wel gebruik maken van de kansen en mogelijkheden van deze tijd om de financiën op orde te houden. Veel aandacht besteed ik aan het waterbeheer. Op landgoed Tongeren beginnen namelijk drie beken en water is daarom een belangrijke aspect.

Eper bekensysteem (bron website bekenstichting)

Eper bekensysteem (website bekenstichting)

Het verleden

Het Landgoed is gesticht in de tweede helft van de achttiende eeuw. Nicolaas Wilhelm de Meester, burgemeester van Harderwijk, is dan de eigenaar van vijf boerderijen en een hoeveelheid bouwland en heide in de buurschap Tongeren. Als  hij in 1768 overlijdt, wordt zijn dochter Cornelia Maria en haar man Jan Hendrik Rauwenhoff  eigenaar van dit Tongerense bezit.  Het echtpaar breidt het landgoed uit door de aankoop van nog twee boerderijen, waarvan één met een spijkertje*, dat Jan Hendrik  verbouwt tot herenkamer.  In 1805 bouwt  hij tegen de boerderij en spijkertje een herenhuis.  Rauwenhoff legt lanen aan,  plant bomen en ontwerpt een begraafplaats, die tot aan de dag van vandaag als familiebegraafplaats dienst doet. Jan Hendrik overlijdt in 1815. Zijn kleinzoon Jan Hendrik (1799-1833), koopman in Amsterdam, wordt na boedelscheidingen en transacties uiteindelijk eigenaar van het gehele bezit. Hij trouwt in 1825 met Anna van Heurn. Zij krijgen vier kinderen. Jan Hendrik overlijdt echter al  op 11 september 1833. Charles le Chevalier, vriend van de familie, wordt dan toeziend voogd van de kinderen. Hij is koopman in Amsterdam en getrouwd met Jeanne Dorothea de la Fontaine Schluiter, die in 1842 overlijdt. Drie jaar later trouwt Charles met Anna van Heurn en neemt het beheer van Tongeren op zich. Vanuit Amsterdam bestuurt hij het bezit. Hij koopt enkele boerderijen, laat er twee bouwen en koopt een grote hoeveelheid heidegrond van de gemeente. Hij doet zijn best  om de boeren van deze arme zandgronden aan een beter bestaan te helpen. Hij experimenteert met mest en nieuwe gewassen,  ontgint en legt weidegrond en bossen aan, maar het bekendst is hij geworden door het stichten van een school voor de kinderen van Tongeren  en directe omgeving in 1868. Het schooltje staat nu nog bekend als de Chevalierschool, maar is sinds 1996 niet meer in gebruik als school. Na zijn dood in 1881 gaat  het beheer over naar zijn stiefzoons Nicolaas en Willem en stiefdochter Anna.  Nicolaas richt in 1907 met de kinderen  van Willem de Naamloze Vennootschap “Maatschappij tot Exploitatie van het landgoed Tongeren onder Epe” op. De aandeelhouders van de huidige BV Landgoed Tongeren zijn allen nazaten van Willem. In de jaren dertig van de vorige eeuw is het landgoed verkleind. Door de crisisjaren en geldgebrek heeft de toenmalige landgoeddirecteur Charles Rauwenhoff  meer dan 200 ha grond moeten verkopen (a).

historische foto van landgoed Tongeren (bron: Lohuizerbrink)

historische foto van landgoed Tongeren (bron: Lohuizerbrink)

Op Tongeren liggen de sprengen van de Vlasbeek, Tongerense Beek en de Witte Beek. De Paalbeek en Dorpse Beek ontstaan net buiten het landgoed. De Tongerense Beek, de Witte Beek, De Paalbeek en Vlasbeek vormen samen de KLaarbeek. Aan deze laatste beek waren tijdens de hoogtijdagen van de watermolens de Wisselse molens, de Wisselse korenmolen, de Zuuker Kopermolen en de Zuuker korenmolen in bedrijf. Aan de bovenloop van de Tongerense Beek stond de Achterste molen. Deze molens waren allen afhankelijk van de watertoevoer vanaf het landgoed en dat leverde nog wel eens conflicten op. Het is goed om te beseffen dat tot de invoering van het kadaster in 1832 het lang niet altijd duidelijk was, waar de grenzen precies liepen in de heide en het veen. In 1821 vond een botsing plaatsing in dit grensgebied  tussen de moleneigenaars en het landgoed. In 1811 had Jacob ’t Hoen zowel de Zuuker koper- als korenmolen gekocht. De vier molens in Wissel waren in 1821 alle eigendom van Henricus Poll. Het conflict ging over het toevoegen van extra sprengen om meer water op de beken te krijgen. Deze sprengen waren in opdracht van Poll gegraven en de toenmalige landgoedeigenaar Jan Hendrik Rauwenhoff kon geen waardering opbrengen voor dit gegraaf. Hij stapte op 25 augustus 1821 af op Poll en riep hem ter verantwoording. Poll gaf in dat gesprek aan dat de zijdelingse sprengen niet nieuw waren en gehandhaafd moesten worden. Dat kon Jan Hendrik niet overtuigen, omdat hij zelf gezien had, dat er voor het uitgraven ijzeren schoppen waren gebruikt, terwijl voor het onderhoud en graafwerk aan de beken altijd houten schoppen waren gebruikt om de bodem niet te beschadigen en “lek” te stoten. Hij gaf zijn opzichter opdracht om de “uitgravingen” weer dicht te gooien en dat te blijven te doen als ze weer opnieuw uitgegraven zouden worden. De burgemeester van Epe probeerde nog om te bemiddelen om een rechtszaak te voorkomen, maar dat was geen succes. Het probleem van de moleneigenaars en de landgoedeigenaar was, dat er geen bewijzen voor handen waren, die het recht, dat men meende te bezitten, konden ondersteunen. Uiteindelijk na veel “memories” lukte het in 1828 een derde partij n.l. de “Registratie en Domeinen in Gelderland” om een oplossing te bereiken. Rauwenhoff erkende Domeinen als eigenaar van de Vlasbeek, Paalbeek, Tongerense en Witte Beek en liet aan hen de zorg over om de beken aan de sprengenkoppen met rijstwerk of andere middelen tegen het inzakken van de grond te beschermen en om tweemaal per jaar na een behoorlijke schouw met houten schoppen de beken te ruimen. Rauwenhoff verbond zich verder aan de bepaling om boven de sprengenkoppen geen graafwerkzaamheden te gaan uitvoeren, waardoor het water zou kunnen worden weggeleid. Domeinen erkenden Rauwenhoff als eigenaar van het Tongerense veen. Als afscheiding werd een sloot gegraven op kosten van Rauwenhoff. Hij kreeg echter de helft van de graafkosten terug toen van het andere deel van het veen de bestemming was bepaald (b).

Het heden

Het ruimen van het vee in 2001 als gevolg van de mond en klauwzeeruitbraak (MKZ) heeft grote betekenis voor het landgoed. De 5 agrariërs op Tongeren die dan al boven de 50 jaar zijn en de landgoedeigenaren worden geconfronteerd met een onzekere toekomst. Overigens volgt de landbouw op het landgoed al geruime tijd de landelijke trend van snelle afname van het aantal agrarische bedrijven.

In 2006 verschijnt een ontwikkelingsvisie voor het landgoed. In deze visie worden vier aspecten uitgewerkt . Behouden van de landbouw, uitbreiden en herstel natuur, vergroten woonfunctie in de vrijkomende agrarische gebouwen en recreatie . Hoewel water geen eigen plaats in de ontwikkelingsvisie heeft gekregen, zal het bij de uitvoering van de plannen een hoofdrol vervullen. In het gebied van het Tongerense veen ligt het accent op cultuurhistorie en in het Wisselse veen op de natuur.  De plannen zijn in 2013 vastgelegd in het bestemmingsplan van de gemeente Epe.

Wat zijn de voornemens? 

De landbouw zal geconcentreerd worden op 1 nieuw te bouwen rundveebedrijf. Dit bedrijf neemt alle landbouwgronden in beheer en zal tevens een zorgfunctie gaan vervullen. Aan de zuidkant van het landgoed vindt natuurontwikkeling plaats. 20 ha landbouwgrond wordt nieuwe natuur. Daarbij zal het accent op veenvorming komen te liggen. Dit gebied sluit aan bij het Wisselse veen, dat door het Gelders Landschap wordt beheerd. Door het creëren van onder meer nieuwe wooneenheden in vrijkomende agrarische gebouwen moet de economische draagkracht van het landgoed versterkt worden. Een ander deel van het ‘rood’ zoals stallen, schuren, wagenloodsen, kuilplaten en mestsilo’s die niet meer gebruikt worden, zal gesaneerd worden. Dit levert een ‘rood’ reductie op van ruim 50% en zal tot verdere verfraaiïng van het landgoed leiden. Op de hoek van de Molenweg en Van Manenspad wordt een schaapskooi gebouwd. Deze schaapskooi zal een educatief-recreatieve functie gaan krijgen.

Wat is er nu al te zien?

Rijdend over de Tongerense weg is de bouw van het nieuwe agrarische bedrijf goed te volgen. De boerderij en stallen staan er al en de ingebruikname zal niet lang meer duren.

Bouw nieuw agrarisch bedrijf (bron:auteur)

Bouw nieuw agrarisch bedrijf (H. Slijkhuis)

Ook de natuurontwikkeling aan de zuidkant is begonnen. De eerste bomen zijn gerooid in het weggetje (Beekallee) tegenover de Anna’s Hoeve (die ook verbouwd wordt en een andere functie krijgt). Het gebied wordt natter gemaakt door het weghalen van een deel van de allee, het  dempen van sloten en de Witte Beek te “verondiepen tot aan het maaiveld” (c). De landbouwfunctie zal gaan verdwijnen.

War betekent dit nu voor de beken op Tongeren?

Door het afgraven van de verrijkte graszode en het dempen van sloten en verondiepen van de beekloop in het Wisselse Veen gebied zal de grondwaterstand hoger komen te liggen. Hierdoor wordt de situatie gecreerd voor het herstel van veenvorming in dit gebied.

Consequentie van de maatregelen is dat er minder water afgevoerd wordt via de Tongerense beek. De molenplaatsen aan de Tongerense beek en verderop de Klaarbeek zullen minder water ontvangen. Daar staat wel wat tegenover. Aan de noordzijde van het landgoed, in het gebied van het Tongerense Veen waar het accent  op cultuurhistorie en landbouw ligt, krijgt het landgoed te maken met een hogere grondwaterstand als gevolg van het infiltratieproject van Vitens. Dit is gezien de functie landbouw een ongewenste situatie. Om de grondwater peil op de juiste hoogte te brengen zal er meer water afgevoerd moeten gaan worden via de Vlasbeek. Het is dan ook de bedoeling om de Vlasbeek verder naar het westen toe te gaan verdiepen. Deze oorspronkelijke beek is in de loop der jaren verdroogd en daardoor is de sprengkop naar het oosten verschoven. Tevens worden andere watergangen verdiept. Alle watergangen komen uit op de Vlasbeek.  Aangezien de Vlasbeek ook de Klaarbeek voedt, is het de verwachting dat de verminderde afvoer van de Tongerense beek gecompenseerd gaat worden door de vergrote afvoer via de Vlasbeek.  Ook de grotere infiltratie door Vitens aan de noordkant van Epe zal effect hebben op de grondwaterstand in het Tongerense veen en zal er op termijn mede voor zorgen dat de Vlasbeek meer water gaat afvoeren. De Bekenstichting vindt het van groot belang dat de waterafvoer via de Klaarbeek niet verkleind gaat worden. In Zuuk staat de Zuuker molen. Deze voormalige koper-, papier- en korenmolen is een bijzonder waardevol cultuurhistorisch object. De molen is nog vrijwel compleet en het is mogelijk om de laatste functie van korenmolen weer op te starten. Die unieke molen zou daarom gerestaureerd moeten worden. Maar er moet dan wel voldoende water uit de Klaarbeek op het rad komen. De stichting probeert dat voor elkaar te krijgen.

Tongeren Vlasbeekdeel zonder water (H. Slijkhuis)

Tongeren Vlasbeekdeel zonder water (H. Slijkhuis)



Vlasbeek op overgang droog- en watervoerend deel (H. Slijkhuis)

Vlasbeek op overgang droog- en watervoerend deel (H. Slijkhuis)



Dde wijerd bij de kopermolen te Zuuk (H. Slijkhuis)

De wijerd bij de kopermolen te Zuuk (H. Slijkhuis)

* spijker: (ook wel spieker) is de benaming voor een voorraadschuur waar graan opgeslagen wordt. Spieker is afgeleid van het woord spicarium; spicae is  Latijn voor korenaren

** In het najaar zal symbolisch de eerste spa in de grond worden gezet in de bovenloop van de Vlasbeek om het voornemen van het uitdiepen te markeren

Noten
a. Henri Slijkhuis, de cultuurhistorie van de Tongerense beken, verschijnt in de Wijerd 2014, nr 4
b. J.C.Kreffer, Tongeren. Ontstaan en groei van een landgoed, Vaassen 1997, p.71-81
c. Mondeling Charlotte Rauwenhoff 25 juni 2014
 
Literatuur

1. J.C.Kreffer, Tongeren. Ontstaan van een landgoed, Vaassen 1997

2. R.Wartena, Tongeren de geschiedenis van een Veluwse buurschap, Zutphen 1979

3. H.B. Demoed, Mandegoed Schandegoed, de Markeverdelingen in Oost-Nederland in de 19e eeuw, Zutpen 1987
4. S.W. Verstegen, Gegoede ingezetenen. Jonkers & geërfden op de Veluwe 1650-1830

De cultuurhistorie van de Horsthoekerbeken.

Inleiding

De Bekenstichting heeft twee prachtige wandelrouteboekjes uitgegeven. “Te voet langs stromend water”.  Het eerste wandelboekje bevat 8 wandelroutes tussen Hattem en Apeldoorn. Het tweede deel bevat 8 wandelroutes tussen Apeldoorn en Arnhem.

Als liefhebber van wandelen is het voor mij een feest om deze routes te lopen, omdat naast natuur ook veel cultuurhistorie te vinden is in de nabijheid van de routes. Op dat laatste aspect wil ik uitgebreider ingaan. Ik begin met de route langs de Horsthoekerbeken, die liggen op de grens van de gemeenten Heerde en Epe.

Vertrekkend vanaf de parkeerplaats  van de begraafplaats Engelmanskamp aan de Elburgerweg te Heerde stuit u al vrij snel op de Renderklippen.

kaart Horsthoekerbekenroute

De Renderklippen.

De Renderklippen bestaan uit met  heide begroeide stuwwallen. Deze stuwwallen zijn ontstaan door gletsjers die tijdens de voorlaatste ijstijd (het Saalien; 238.000-128.000 jaar geleden) de grond opstuwden. Het klimaat veranderde  echter 128.000 jaar geleden.  Het resultaat, de stuwwallen, bleven achter. Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien 75.000-10.000 jaar geleden, bereikte het ijs Nederland niet. Wel was er dan sprake van een toendralandschap, waar de wind vrij spel had. Dit had als gevolg, dat veel zand verstoof en als een deken het landschap bedekte. Tevens zijn er toen stuifduinen gevormd. Op de Renderklippen komt u prehistorische grafheuvels tegen uit de steentijd (2800 tot 2100 v. Chr.). De grond van de Renderklippen bestaat uit arme zandgrond, die niet geschikt is voor landbouw. De heide is ontstaan en wordt in stand gehouden door menselijk ingrijpen; men hoedt er al eeuwenlang schapen. Anno 2014 kunt u tijdens de wandeling nog steeds de herder met zijn schapen tegenkomen.

Renderklippen met schaapskooi  (foto: Henri Slijkhuis)

Renderklippen met schaapskooi
(foto: Henri Slijkhuis)

Na de Renderklippen ziet u de sprengen van de Noordelijke, Middelste en Zuidelijke Horsthoekerbeek.

De Sprengen

De drie Horsthoekerbeken vormen een mooi voorbeeld van sprengenbeken die zijn aangelegd voor het aandrijven van molens. Uit de vroegste gegevens over de molens is af te leiden dat de beken in het derde kwart van de 17e eeuw moeten zijn gegraven. De beken worden in drie trajecten onderverdeeld. Het eerste traject is het deel dat water produceert en spreng wordt genoemd. Het tweede traject is het transportgedeelte en het derde traject wordt het opgeleide deel genoemd. Het tweede en derde traject vormen samen de beek. De scholtis *, Luyer Daendels, laat in  het derde kwart van de zeventiende eeuw, de Noordelijke en Middelste Horsthoekerbeek aanleggen. Hij laat vervolgens aan elk van de beken een molen bouwen. Later worden aan deze beken meer molens gebouwd. In dezelfde tijd laat Henderick van Isendoorn  van de Cannenburch op het grondgebied van de gemeente Epe de Zuidelijke Horsthoekerbeek graven, waaraan hij twee molens bouwt.

De historie van de molens en molenaars is vaak heel goed vastgelegd. Over het graven van de beken weten we vrijwel niets. Dat geldt ook voor de Horsthoekerbeken. Ze hadden, in tegenstelling tot natuurlijke wateren, vaak niet eens een naam. In de literatuur wordt gesproken over “Griftbeken”en “Horsthoekerbeken” en om ze te onderscheiden worden ze de eerste, tweede en derde Horsthoekerbeek genoemd. Het waterschap Veluwe heeft de verwarrende naamgeving opgelost door ze aan te duiden als Noordelijke, Middelste en Zuidelijke Horsthoekerbeek. De beken worden vaak bij de gemeente Heerde gerekend. Dat klopt echter niet, omdat de Zuidelijke Horsthoekerbeek helemaal binnen de grenzen van de gemeente Epe ligt. In Epe staat de Zuidelijke Horsthoekerbeek ook wel bekend als “Molenbeek”.

De sprengen van de Horsthoekerbeken zijn in redelijke staat gebleven. Ze voeren alle drie water. De gravers hebben indertijd goed geweten, waar de beste plekken zijn om te graven. In het eeuwenlange bestaan is er wel het nodige veranderd. Zo kennen de noordelijke en zuidelijk beek allebei een dode tak. Hoe dat is gekomen valt, door gebrek aan schriftelijke bronnen, weinig over te melden.

Sprengkop Noordelijke Horsthoeker beek 2014  (foto: Henri Slijkhuis)

Sprengkop Noordelijke Horsthoeker beek 2014
(foto: Henri Slijkhuis)

Iets ten westen van de sprengenkoppen van de Zuidelijke Horsthoekerbeek is recent een historische boswal in ere hersteld.

Historische boswal

In het Sprengenbos ligt een circa 400 meter lange aarden wal die een halfrond perceel aan drie zijden begrenst. Voor 2012 was deze wal nauwelijks zichtbaar. De wal lag verscholen in het bos, waarbij zowel het terrein binnen en buiten de wal als het wallichaam zelf waren beplant met grove den, Japanse lariks en douglas. Door jarenlange erosie was de wal op veel plekken nog maar enkele decimeters hoog en was langzaam aan het verdwijnen. De wal werd daarnaast doorsneden door rechte wegen die tijdens de bosaanleg aan het begin van de twintigste eeuw waren aangelegd als onderdeel van een blokgewijze verkaveling. Ook de bijbehorende greppel aan de buitenzijde van de wal, die is ontstaan door de winning van zand voor het wallichaam en daarnaast diende als extra barrière, was door erosie en strooiselophoping op tal van plaatsen zeer ondiep geworden.

In het voorjaar van 2012 is de wal over de gehele lengte hersteld door met een graafmachine het wallichaam op te hogen en de naastgelegen greppel uit te diepen. Hierbij zijn de oorspronkelijke afmetingen aangehouden.

Over de geschiedenis van de wal is weinig bekend. In archiefstukken is niets over de aanleg van deze wal terug te vinden. Door de bestudering van historisch kaartmateriaal is achterhaald wanneer de wal ongeveer moet zijn aangelegd en wat de vermoedelijke functie van de wal is geweest.

Er wordt aangenomen dat de wal omstreeks 1850 is aangelegd door buurschap Vemde om een net aangelegd bos te beschermen tegen vraat van schapen die op de omringende heide liepen.

Herstelde historische boswal bij Renderklippen (foto Henri Slijkhuis)

Herstelde historische boswal bij Renderklippen
(foto Henri Slijkhuis)

Na dit uitstapje komt u op de voormalige spoorlijn terecht, die nu als fietspad dienst doet.

Voormalige spoorlijn

Dit kaarsrechte fietspad is de voormalige spoorlijn. De spoorlijn is geopend in 1887 en loopt tot Hattemerbroek. Twee jaar later wordt bij Hattemerbroek de aansluiting op de spoorlijn Amersfoort-Zwolle tot stand gebracht, zodat vanaf 1889 van Apeldoorn naar Zwolle gereisd kan worden. De spoorlijn is van grote betekenis voor de regionale economie. Aftakkingen zijn aangelegd naar de Industrie en de Venz  in Vaassen en in  Heerde naar zeepfabriek de Klok en de Berghuizer Papierfabriek. In alle plaatsen zijn bedrijven ontstaan dichtbij de spoorlijn. Na de Tweede Wereldoorlog neemt het busvervoer sterk toe en komt ook het autogebruik in beeld voor grotere delen van de bevolking. Al in 1950 komt er daarom een einde aan het passagiersvervoer tussen Apeldoorn en Zwolle en in 1972 wordt gestopt met goederenvervoer over deze lijn. De laatste delen van de spoorlijn worden in het najaar van 1980 weggehaald. Het  huidige fietspad is een blijvende herinnering aan deze spoorlijn. Op onderstaande foto ziet u de voormalige spoorbrug over de Middelste Horsthoekerbeek.

Fietspad en spoorbrug ter hoogte van Middelste Horsthoeker beek  (foto Henri Slijkhuis)

Fietspad en spoorbrug ter hoogte van Middelste Horsthoeker beek
(foto Henri Slijkhuis)

Zwembad de Wijerd

Hoewel het voormalige zwembad de Wijerd te ver van de route afligt om even langs te lopen is het verhaal van dit bad te mooi om niet te vertellen. De onderste molen in het buurtschap Vemde aan de Zuidelijke Horsthoekerbeek had een grote wijerd nodig om tot voldoende water te komen voor de aandrijving.

In 1911 is deze wijerd als zwembad “De Wijerd” in gebruik genomen. Het verving het slecht geconstrueerde zwembad “De Klaarbeek” aan de zuidkant van het dorp Epe, dat sinds 1901 is gebruik was, maar jarenlang meer een modderpoel was dan een zwembad. Vervuiling door een bovenstrooms gelegen watermolen zorgde voor vervuild water in dit zwembad.

Het zwembad de Wijerd ontvangt zijn water van de hoger gelegen sprengen van de Zuidelijke Horsthoekerbeek.. Overtollig water kan eenvoudig worden geloosd op de lager gelegen weilanden. Door de grote doorstroming is de kwaliteit van het water hoog..

In 1927 wordt  zwembad De Wijerd uitgebreid. Er komt een kantine en er worden 120 kleedhokjes geplaatst. Dit is mogelijk, doordat in 1927 molen-eigenaar Dijkgraaf de molen en wijerd aan het bestuur van het zwembad de Wijerd verkoopt. Dit bestuur  verkoopt het molengebouw vervolgens direct door aan de gebroeders Bagerman, die in 1928 er een wasserij van maken. Dit bedrijf met de naam Eper Stoomwasserij B.V. bestaat nog steeds.

Het zwembad de Wijerd is voor vele generaties Epenaren een begrip. De temperatuur van het beekwater wordt ivm de relatief korte afstand ten opzichte van de bron zelfs tijdens een hittegolf maar weinig opgewarmd. Deze aangepaste wijerd  is tot 1999 in gebruik geweest als openluchtzwembad.

Terug naar de route. Na een flink stuk fietspad komen we bij de Bovenste molen van de Noordelijke Horsthoekerbeek.

Bovenste molen aan de Noordelijke Horsthoekerbeek

Het is de oudste van de vier molens die in de Horsthoek gebouwd zijn. Jan Jansen van Münster is de eerste pachter van water en grond en bouwer van de papiermolen. We zijn dan in 1662. De molen is tot 1884 in gebruik geweest als papiermolen. Dus meer dan twee eeuwen. Evenals de vele andere papierwatermolens op de Veluwe is dit bedrijfje niet opgewassen tegen de schaalvergroting elders in het land en volgt in 1884 de ombouw tot wasserij. J.W. van Klaveren is de laatste wasserij-eigenaar. Hij stopt met het bedrijf aan het eind van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Tegenwoordig is het pand in gebruik door Jeugd met een Opdracht. De opgeleide beek ten behoeve van de voormalige molen is nog steeds heel goed in het landschap zichtbaar.

Noordelijke Horsthoeker beek, Bovenbeek van vroegere Bovenste molen. (foto: Henri Slijkhuis)

Noordelijke Horsthoeker beek, Bovenbeek van vroegere Bovenste molen.
(foto: Henri Slijkhuis)

Dullinkspapiermolen, nu wasserij gebr. Bagerman

Op korte afstand van de Bovenste molen (niet aan de route) ligt de Dullinkspapiermolen. Deze molen ligt niet aan de Noordelijke, maar aan de Middelste Horsthoekerbeek. De stichtingsdatum van deze molen is onbekend, maar het kan niet lang na de stichting van de Bovenste molen geweest zijn.. Rondom 1670 lijkt aannemelijk. In 1695 wordt de papiermolen voor de eerste keer verkocht. Ook deze papiermolen wordt eind 19e eeuw omgezet naar een wasserij. In 1897 wordt een stoomketel geplaatst en gaat men over op machinaal wassen. De molen wordt in 1902 toebedeeld aan Jacob en Cornelis Bagerman. Nazaten zijn tot op de dag van vandaag bedrijfsmatig aan het wassen.  Het gebouw is duidelijk zichtbaar ten westen van de weg Epe-Heerde en ten zuiden van viaduct de Horsthoek,

De belangrijkste cultuurhistorische objecten heeft u nu gehad. Na een korte wandeling door een landschap met weilanden en later bos komt u weer bij het startpunt uit.

Henri Slijkhuis


 * De  Scholtis of Schout is een lokaal ambtenaar belast met bestuurlijke en gerechtelijke taken en het handhaven van de openbare orde.

 Meer lezen:

  1. Te voet langs stromend water op de Veluwe. Deel 1. Van Hattem tot Apeldoorn. Info: info@sprengenbeken.nl; tel. 0578-631459
  2. B.D. Volkers, E.J. Zuurbier, het Heerder Bekenpad. Water: bron van welvaart in Heerde. Uitgegeven door Heerder Historische Vereniging en Stichting tot behoud van Veluwse Sprengen en Beken; juni 1997
  3. H. Hagens, Op kracht van stromend water. Negen eeuwen watermolens op de Veluwe, Hengelo, 2000
  4. Menke e.a., Veluwse beken en sprengen. Een uniek landschap, Utrecht 2007
  5. Martijn Boosten, Herstel van een historische boswal in het Sprengenbos in Epe; Vakblad natuur, bos en landschap, december 2012

 

Werkgroep cultuurhistorie op stap met Herman Hagens.

Werkgroep cultuurhistorie op stap met Herman Hagens
2011

Donderdag 20 februari is het zover. Herman Hagens, de auteur van het standaardwerk “Op kracht van stromend water. Negen eeuwen watermolens op de Veluwe”, komt op bezoek bij de werkgroep cultuurhistorie. Jan van de Velde, Jan Koornberg en Henri Slijkhuis begeleiden Herman naar de Grutmolen, later Wasserij Molenbeek in Heerde, de Kopermolen in Zuuk (Epe) en de Cannenburchermolen in Vaassen.

Herman is al vanaf de jaren vijftig informatie aan het verzamelen over watermolens in Twente en de Achterhoek. In 1979 resulteert dit in het boek “Molens, Mulders, Meesters”. Tijdens het onderzoek naar verdwenen en nog bestaande watermolens in die regio heeft Herman ook het nodige verzameld over de watermolens op de Veluwe. Vooral in het Rijksarchief in Arnhem weet hij veel waardevolle informatie boven water te halen over deze Veluwse molens. Vanwege de invoering van de Hinderwet in 1871 moet er door molenaars vergunning aangevraagd worden. Daardoor is veel informatie over en zijn er veel tekeningen van molens nu geheel verdwenen. De vele fietstochten langs de molens (Herman heeft geen auto) en de vele gesprekken met hun eigenaren en de grote hulp, die Herman ontving van historische en heemkundeverenigingen heeft geleid tot het standaardwerk “Op kracht van stromend water”, dat in 2000 is uitgegeven. Herman geeft aan, dat hij tevens veel heeft gehad aan het boekwerk van H. Voorn “De papiermolens in de provincie Gelderland, alsmede in Overijssel en Limburg”en het boek van R. Hardonk over de geschiedenis van de Apeldoornse watermolens “Koornmullenaers, pampiermackers en Coperslaghers”.

Het is Herman Hagens opgevallen, dat de watermolens in Twente veel beter beschermd worden dan die op de Veluwe. In Twente is er tot nu toe maar één watermolen verdwenen, terwijl op de Veluwe er nog weinig molens zijn. Hij heeft hier helaas geen verklaring voor. Een interessante onderzoeksvraag!

De Grutmolen, later wasserij Molenbeek.

We worden ontvangen door Jan Harmen Bosch de huidige bewoner van villa Molenbeek.

villa Molenbeek te Heerde

Villa Molenbeek te Heerde

Jan Harmen vertelt zeer geanimeerd over de historie van de molenplaats. De molen is in 1834 opgericht en in 1914 (toen aan de bedrijvigheid een einde is gekomen) afgebroken. Het is nog wel steeds goed te zien waar de molen heeft gestaan. Voor Herman Hagens is de in de kelder nog steeds aanwezige Peltonmolen van 1914 het hoogtepunt. Hij is tijdens het schrijven van zijn boek niet op de hoogte geweest van het bestaan van dit molentje met het Peltonwaterrad. Hij daalt hiervoor als 78-jarige een wankele trap af om onder in de kelder te komen.

Hr. Hagens bij de peltonmolen van 1914 wasserij Molenbeek 20 februari 2014

Hr. Hagens bij de peltonmolen van 1914 wasserij Molenbeek

In de Wijerd van juni 2010 wordt deze Peltonmolen uitgebreid beschreven. De molen is o.a. gebruikt om elektriciteit op te wekken.

Mij treft tijdens dit bezoek vooral het verhaal van de heer Bosch over het vissen met handgranaten in de wijerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Duitsers vermoeden, dat er vis in de wijerd zit en nemen niet de moeite om deze vis met een hengel te vangen, maar gooien er handgranaten in.

De Kopermolen in Zuuk

We worden rondgeleid door de heer Rodijk. De Kopermolen in Zuuk is een bijzonder waardevol cultuurhistorisch object. De molen heeft verschillende functies gekend. De twee laatste functies zijn nog steeds goed te zien! In 1858 is door A. Heering de molen ingericht voor het maken van papier en in 1899 wordt de molen door de heer G.W. Heering omgebouwd tot graanmolen. De vrouw van de heer Rodijk is een Heering zodat de familielijn nog steeds bestaat.

De wijerd en de bovenloop van de beek zijn hersteld door het waterschap zodat de wateraanvoer naar de molen goed is. In 1975 heeft de molen een nieuw waterrad gekregen en is ook het vlotwerk vernieuwd. Tevens worden de bakstenen muren hersteld. We zijn inmiddels veertig jaar verder en het is goed te zien, dat een volgende restauratie absoluut noodzakelijk is. Ik hoop, dat de huidige eigenaren en de gemeente elkaar weten te vinden. Als bekenstichting willen we graag ons steentje aan de restauratie bijdragen.

Hr Rodijk van de kopermolen geeft uitleg

Hr Rodijk van de kopermolen geeft uitleg

Hr Hagens en Hr Rodijk in de kopermolen te Zuuk

Hr Hagens en Hr Rodijk in de kopermolen te Zuuk

 

De Cannenburchermolen

De molen van het kasteel de Cannenburch is één van de oudste molens van de Veluwe. Al in 1387 wordt deze molen in officiële stukken genoemd. Een aantal jaren geleden is de molengoot en het waterrad vernieuwd en dat willen we Herman Hagens graag laten zien. Jan van de Velde vertelt de heer Hagens over de gerestaureerde turbine, die onder water zit, maar niet is aangesloten op een generator en dus geen functie heeft. Jan vindt dat het aansluiten op een turbine alsnog moet gebeuren. Uit de reactie van de heer Hagens blijkt, dat hij een man van de cultuurhistorie is. Als er een oorspronkelijk een waterrad heeft gezeten, dan hoeft een turbine voor hem niet.

Na het bezoeken van drie molens is het tijd voor de inwendige mens. In het koetshuis wordt de rondgang afgesloten met een hapje en een drankje. We kunnen terugzien op een geslaagde tocht.

Henri Slijkhuis

 

 

De historische ontwikkeling en betekenis van het Vaassense bekenstelsel

Inleiding

Vandaag aan de dag “maken we natuur” en “ herinrichten” we ons stedelijk en landelijk gebied voortdurend. Ook onze verre voorvaderen konden er al wat van. Zo is in Vaassen een complex bekensysteem gegraven ten behoeve van de bouw van watermolens. Dit door mensenhand ontstane systeem is vandaag de dag van groot ecologisch en cultuurhistorisch belang, maar diende oorspronkelijk een zuiver economisch doel. Het stelsel van sprengenbeken is nog vrijwel compleet aanwezig en in het omringende landschap is nog goed te zien, hoe de situatie was ten tijde van de aanleg van de sprengen. Zie hier de kaart van dit bekenstelsel.

Het stelsel is nog steeds van praktische betekenis. Het wordt gebruikt voor de watervoorziening van een wasserij en voedt de visvijvers en waterpartijen rondom kasteel de Cannenburgh. In dit artikel zal ik ingaan op het gegraaf en geploeter van onze voorvaderen en de ontwikkelingen in het gebied na de aanleg van de beken en de bouw van de molens. Ik volg hierbij de bekende indeling in onze geschiedenis van nieuwe, nieuwste tijd en onze eigen tijd

Ik hoop, dat dit artikel zal bijdragen aan het vergroten van het besef, dat we hier te maken hebben met een uniek stukje cultuurgeschiedenis, die we moeten waarderen en beschermen.

Nieuwe tijd (1500-1800)

In het begin was er natuurlijke beek. Uit historische bronnen is bekend dat al in 1402 bij de Cannenburgh een korenmolen werd aangedreven met beekwater van een toen nog natuurlijke beek. Vandaag aan de dag is dit nog terug te vinden in een deel van de Rode Beek, welke door het dal van de oorspronkelijke beek loopt. Ook delen van de Geelmolenbeek wekken de indruk op een natuurlijke waterloop terug te gaan. Beide beken zijn later uitgediept en vergraven en staan nu vrij ver van de natuurlijke situatie af.
In de 16e en 17e eeuw is er flink gegraven. De Hattemsche Molenbeek en de Geelmolense Beek (die in Vaassen Dorpenmolenbeek wordt genoemd) liggen aan de noord- en zuidflank van het beekdal. De oudste molens aan de Hattemsche Molenbeek worden al in het midden van de 16e eeuw genoemd. Dat geldt ook voor de onderste molen aan de Dorper Molenbeek (de Dorper Molen) De overige gebouwde molens aan de Dorper Molenbeek zijn in de loop van de 17e eeuw gebouwd en het lijkt waarschijnlijk dat grote delen van de Dorper Molenbeek in het eerste kwart van de 17e eeuw zijn gegraven. De noordelijke tak van de Geelmolense Beek wordt ook wel de Rode Beek genoemd en vormde oorspronkelijk waarschijnlijk de bovenloop van de natuurlijke Rode Beek. Door het water naar de Geelmolense Beek te leiden, konden extra molens worden gebouwd en aangedreven.

Brongebied de Motketel (Henri Slijkhuis)

Brongebied de Motketel (Henri Slijkhuis)

Als laatste werd de Nieuwe Beek graven. De aanleg hiervan heeft plaatsgevonden tussen 1694 en 1698 en daardoor ontstond de mogelijkheid om twee extra molens te kunnen bouwen. Op een kaart van 1726 wordt het complete stelsel al weergegeven en liggen er 17 watermolens aan de beken.
Het systeem is complex doordat er ook dwarsverbindingen tussen de beken en de overlaten werden gegraven. Deze overlaten werden gebruikt voor de afvoer van overtollig water en periodiek om water af te voeren wanneer men onderhoud aan een beek wilde plegen of de watermolen tijdelijk buiten gebruik wilde stellen. Ook werden en worden ten westen van de Cannenburgh verschillende beken van elkaar gescheiden om ijzerarm en ijzerrijk water gescheiden te houden(2). In een vorig artikel ben ik ingegaan op het doel van deze splitsing (3).
Dit ingewikkelde watersysteem was van grote betekenis voor de lokale economie vanwege de vele watermolens die door het water konden worden aangedreven. De eigenaren van de Cannenburgh beseften heel goed, dat de molens flink wat geld in het laatje konden brengen.

Oude Cannenburgher Watermolen.

Oude Cannenburgher Watermolen.

De familie van Isendoorn

De familie Van Isendoorn à Blois was van 1563 tot 1865 eigenaar van de Cannenburgh*. Deze familie heeft het water en de grond steeds in eigendom gehouden. Wel was de betrokkenheid bij de molens aan schommelingen onderhevig. De meeste molens in Vaassen zijn namelijk gesticht door particulieren, die de gronden en water van de eigenaren pachtten. De laatstgenoemden stichtten ook zelf verschillende molens, maar verkochten deze later aan de pachters met uitzondering dan van de graanmolen bij het kasteel. Vanaf 1715 begon echter een omgekeerde beweging en probeerden de Van Isendoorns de molens weer in bezit te krijgen. Van molen na molen werd de pacht van water en grond opgezegd, waarna de molenaar de pacht slechts kon terugkrijgen door zijn molen aan de Cannenburgh te verkopen. De molenaars waren volkomen afhankelijk van de Van Isendoorns. In enkele gevallen bood de molenaar echter flinke weerstand. Als voorbeeld kan hiervoor de Noordelijke Geelmolen dienen. In 1735 zegde Van Isendoorn de pacht van de grond en het water op, maar gaf de molenaar pas in 1752 toe. Rond1755 hadden de heren van de Cannenburgh het overgrote deel van de molens in bezit. Hun rol ging ook veel verder dan het innen van de pacht. Ze bepaalden in feite de productiecapaciteit, regelden de watertoevoer op de molens en het aantal hamerbakken, bemiddelden tussen ruziënde papiermakers, lieten nieuwe beken aanleggen en zorgden voor onderhoud aan beken en bedrijfsgebouwen. In 1865 stierf de laatste Van Isendoorn en in 1865 wees een rechtbank de erfgenamen aan. Een paar jaar later werden de molens verkocht.
Waarom haalden de Van Isendoorns het maximale uit hun landgoed? Hun handelswijze wordt wel verklaard uit hun katholieke geloof, dat ervoor zorgde dat ze niet in aanmerking kwamen voor lucratieve overheidsfuncties en ze werden in ieder geval tot het eind van de achttiende eeuw geweerd uit het ridderschap van de Veluwe.

Dde Cannenburgh anno 2014 (Henri Slijkhuis)

Dde Cannenburgh anno 2014 (Henri Slijkhuis)

Nieuwste tijd (1800-1945)

De Cannenburgh staat centraal in het Vaassense bekenstelsel. Drie van de vier hoofdbeken lopen langs de Cannenburgh en zijn van betekenis voor het park. Ze voeden het uitgebreide vijvercomplex en tevens de grachten rondom het kasteel. Dit park is in de loop van de tijd regelmatig aangepast aan de dan heersende “mode”. Zo is tussen 1812 en 1832 het centrale deel van het park in landschappelijke stijl omgevormd. De drie waterkommen in het bosgebied ten westen van het kasteel werden hierbij vergraven tot slingervijvers, die het centrale element gingen vormen in het park.
De betekenis van de papierindustrie bleef groot in de 19e eeuw. Zo kende Vaassen omstreeks 1854 18 papiermolens met 270 arbeiders (4). In een andere bron wordt gesproken over zestien molens voor de papierindustrie in 1830 op een totaal aantal van twintig watermolens (5). Wat het ook precies geweest is, het was van grote betekenis voor de Vaassense economie. De watermolens leverden ook veel afgeleid werk op. De sprengen moesten onderhouden worden. Dat betekende werk voor de minstbedeelden uit het dorp. Maar ook vervoerders, timmerlieden en smeden kregen opdrachten van de pachters en de eigenaren van de molens.
In de loop van de tweede helft van de 19e eeuw kregen de Vaassense papierfabrieken het moeilijker ten gevolge van de toepassing van stoommachines elders, wat leidde tot een enorme toename van de papierproductie. Dit betekende verlies aan concurrentiekracht voor de Vaassense papiermolens. Dit had grote gevolgen. Sommige bedrijven werden gesloopt, anderen omgebouwd tot wasserijen. Deze wasserijen stonden aan de basis van een omvangrijke bedrijfstak, die vanaf het begin van de twintigste eeuw mechaniseerde en nog altijd bestaat. In Vaassen zijn op dit moment nog steeds twee wasserijen actief, de Gelderse Stoomwasserij van Delden en CleanleaseFortex BV. (red.: zie ook interview in Wijerd 2013-4 met voormalige eigenaar hr. Poppe). Hoewel in de naam van de eerste bedrijf de term stoomwasserij voorkomt zijn natuurlijk de stoommachines al lang niet meer in gebruik.

In de papierindustrie wist zich alleen het bedrijf Van Delden te handhaven door op te schalen en om te schakelen op bordkarton. Dit bedrijf is pas in 1980 stilgelegd.
De locaties van de molens stonden in enkele gevallen aan de basis voor grote industrieën, die eind negentiende/ begin twintigste eeuw ontstonden. De Aluminium Industrie Vaassen NV (nu Vaassen Flexible Packaging) staat op de plaats van de Dorper molens. De Wattenfabriek Utermohlen (nu Groupe Lemoine) staat op de plaats van de Nieuwe Molen.

Nieuwe Molen later Utermohlen Wattenfabriek vlak na de oorlog

Nieuwe Molen later Utermohlen Wattenfabriek vlak na de oorlog

Aan het einde van de negentiende eeuw en de het eerste deel van de twintigste eeuw werd de economische betekenis van de beken steeds kleiner. Waterkracht werd vervangen door stoommachines en later door diesel- en elektromotoren.

Onze eigen tijd (1945-heden)

De economische betekenis van de beken werd tenslotte zo klein, dat het niet meer lucratief was om de beken te onderhouden. De beken waren nog wel handig om van vervuild afvalwater af te komen. Die functie hebben ook de beken in Vaassen nog jaren vervuld. De erfenis in de vorm van vervuilde oevers en waterbodems heeft het waterschap voor een groot deel opgeruimd. Vanaf 1950 trad verval op en niet alleen in Vaassen. In Apeldoorn werden tussen 1950 en 1980 grote delen van de beken gedempt en overkluisd. Gelukkig is dat in Vaassen niet gebeurd, zodat we nu iedere dag kunnen genieten van helder stromend water door en langs het dorp.
In Vaassen werkte tot in jaren zeventig nog een beekruimer bij de Nijmolense Beek (6). De beekruimer had als taak om de beek schoon te houden, zodat de gebruiker van het beekwater verzekerd bleef van schoon water. Helaas was dat in die tijd een uitzondering geworden.

Nijmolense-beek met koeien 1903. (Vaassen.nu)

Nijmolense-beek met koeien 1903. (Vaassen.nu)

In 1972 bracht de club van Rome een rapport uit over de grenzen aan de groei. Dit leidde langzaam maar zeker tot een omslag in het denken over economische groei en tevens tot een herwaardering van natuur en landschap.
Rond 1980 kun je spreken van de herontdekking van de beken. Vrijwilligers pakten het onderhoud weer op en gingen zich inzetten voor het behoud van het sprengenlandschap. In Epe en Vaassen richtten een paar inwoners in 1979 de Stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken op.
Het ging nu niet meer om de economische betekenis, maar om de ecologische en cultuurhistorische betekenis van de beken. In 1984 werden de beken onder beheer gebracht bij het waterschap Oost-Veluwe en was in ieder geval weer een instantie verantwoordelijk geworden voor het beheer.
In de afgelopen jaren is in Vaassen flink geïnvesteerd door het waterschap Veluwe en de Stichting Geldersch Landschap & Kasteelen om de beken en het kasteelpark weer op te knappen. Naast ecologische en cultuurhistorische functie van het kasteel en zijn beken spelen de renovaties ook in op een nieuwe economische functie nl. recreatie en toerisme. Hiermee is de cirkel van het Vaassense bekenstelsel weer rond.

Henri Slijkhuis

Water voor Oliemolen op de Eerbeekse Beek

De watermolen op de Erbeke dateert al uit 1395 en behoorde lange tijd tot de bezittingen van het Huis te Eerbeek. In 1942 legateerde de weduwe van professor M. W. C. Weber dit landgoed aan de Stichting het Geldersch Landschap, het huidige GLK. Aan het einde van de vorige eeuw werd de interessante molen gerestaureerd. Indien er voldoende water beschikbaar is kan ze ook daadwerkelijk olie persen. Wij werken samen met een aantal betrokkenen om dat te gaan realiseren.

GLK, De Stichting Geldersch Landschap & Kasteelen, is de  eigenaar van de wijerd van deze bijzondere molen; die bij het Huis te Eerbeek bekend is als de `vijver`. Op een detail van een kaart uit 1640-1650, Thuis te Eerdtbeeck naar R.A.G., alg. Krt.Verz. NR. 222,  is te zien hoe deze wijerd zorgt voor wateropslag om de toen zogenaamde Saetmeul te kunnen laten werken.

2014-02 Oliemolen Eerbeek 1

Deze vijver/wijerd is  –zoals dat tot voor kort bij de gracht van het Huis te Eerbeek het geval was- dringend aan onderhoud toe.

Wij zetten ons in om ook nu de bijzondere Oliemolen te Eerbeek van voldoende water te voorzien om in het toeristenseizoen regelmatig op zaterdagen op waterkracht te laten werken.

De Rotary Eerbeek-Zutphen heeft daartoe destijds het initiatief genomen en contacten gelegd met onze Provincie, GLK, Waterschap Vallei&Veluwe, VITENS, Coldenhove Papier, de Gemeente Brummen  en de Bekenstichting.

Reeds vanaf 2008 werken die partijen met dat doel samen.

2014-02 Oliemolen Eerbeek 2

Om al in 2014 op waterkracht te kunnen werken zou de wijerd/vijver van het Huis te Eerbeek weer als opslag moeten kunnen gaan functioneren. Door enkele aanpassingen in de verbindingen met de toeleidende beek moet het mogelijk zijn meer water naar de wijerd te leiden. Het gaat vooralsnog om de zomerperiode; want dan wil je de oliemolen laten “werken”. Indien er vóór een weekeinde voldoende water in de wijerd wordt verzameld kan de Kollergang in de Oliemolen als persinstallatie in bedrijf worden genomen. De beschoeiing van de vijver/wijerd moet daarvoor wel met een vijftiental centimeter worden verhoogd.

Inmiddels is duidelijk geworden dat GLK geen fondsen beschikbaar heeft om de vijver te baggeren, opnieuw te beschoeien en waterdicht te maken. Maar er is wel een andere tijdelijke oplossing gevonden!

Oliepersen in 2014

Oliepersen in 2014

In januari 2014 heeft GLK water in de wijerd gepompt om te zien of die vijver dat water vast kan houden (niet al te zeer lek is). Dat bleek mogelijk en wel zodanig dat het waterniveau gedurende een beperkte periode meer dan 10 centimeter hoger kan staan dan dat gewoonlijk het geval is. Zo wordt een extra watervoorraad gecreëerd. Die kan worden gebruikt om de Kollergang van de Oliemolen in Eerbeek in beweging te krijgen en olie uit lijnzaad te persen.

Het is weliswaar niet de meest charmante oplossing maar zo kunnen bezoekers ook in de zomerperiode van 2014 genieten van een werkende Oliemolen.

Jan van de Velde