Hertogelijke watermolen

Hertogelijke watermolen Sint Jansbeek

De met deze fantasienaam aangeduide watermolen heeft gestaan aan de Beekstraat, ten Zuidwesten van de kapel van het St. Agnietenklooster, momenteel de Waalsekerk. Bekend is dat in 1291 jonkvrouw Maria van Gelre, de zuster van graaf Renaud I (Reinald) van Gelre en Zutphen, daar een stuk grond in bezit had. Dat stuk grond met watermolen binnen de wallen aan de St. Jansbeek schonk zij in 1299 voor het stichten van een gasthuis. Deze instelling, het St. Catharina Gasthuis, is in de Bakkerstraat gesticht en door een ruil in 1636 op de plaats van het St. Agnietenklooster gevestigd. Op het grondstuk in de buitenbocht van de St. Jansbeek heeft de molenwerf met huis en erf “ De Houve” gelegen. Hier recht tegenover lag de abdij van Prum in de nabijheid van de visvijver van Winekinus (of Winandus, Winand van Arnhem) tussen beek en stadsmuur ten noordwesten van de kerk.

De valhoogte van de molen zal niet hoog zijn geweest, omdat in dit gedeelte in de loop der eeuwen door erosie veel zandafzetting in de smeltwater- regenbeek is ontstaan. Hierdoor waren er problemen met de waterafvoer van de beek omstreeks begin van de 13e eeuw. Ook is de beek door verlegging wat langer geworden toen deze binnen de wallen, aan de binnenzijde van de verdedigingswerken en Achter den Broeren, parallel aan de Rijnstroom te liggen., kwam te liggen.

Door deze opstuwing in de langere onderbeek werd de valhoogte voor het waterrad kleiner. Op een deel van dit stuk grond kwam de St. Walburgiskerk te liggen, waarvoor in 1423 door de Reguliere Kanunniken, ook wel domheren genaamd, die van Tiel naar Arnhem werden verplaatst, een begin werd gemaakt

Dicht bij de Hertogelijke watermolen werd in 1429 de beekloop op de Olden of Grote Marckt bij de Grote of St. Eusebiuskerk overwelfd. De beekloop doorsneed het marktplein in twee delen en veroorzaakte veel stankoverlast. Op enkele plaatsen werden in deze overwelving toegangskokers gemaakt, die in het wegdek door houten luiken werden afgesloten. Voor het schoonmaken daalden stadsknechten via toegangskokers af naar de ondergronds stromende St. Jansbeek. Door middel van handkracht werd het slib met de nodige afvalstoffen in een mand geschept en naar boven gehesen. Een vervelend, zwaar en vies karwei. In het begin van de 18e eeuw gaf de Magistraat last, de stadsbeek iedere week eenmaal te laten aflopen en te ruimen en schoon te maken, terwijl het streng verboden werd er secreten op te laten uitlopen.

In deze link is een interessante 3D video te zien van het voormalige complex van het St. Agnietenklooster, waar dus de hiervoor beschreven Hertogelijke molen een onderdeel van uitmaakte.

In onderstaande plattegrond is de voormalige locatie van de Hertogelijke molen goed te zien.

De Hartense Papiermolen

De Hartense Papiermolen(Papiermolen op Harten) Molenbeek

De Hartense Papiermolen is gebouwd, nadat in 1720 obligaties zijn uitgegeven. De bouw was waarschijnlijk in 1721.
In 1754 is de molen verkocht en uit de beschrijving in de akte blijkt het gebouw een geheel te vormen met de oude korenmolen.
Beide watermolens hadden ieder een eigen rad. Abraham Pannekoek was de papiermaker op de Hartense Papiermolen. In 1808 maakte hij verschillende soorten papier met een eigen watermerk. Hij overleed in 1852, waarna de oude Korenmolen en de Papiermolen werden verkocht aan Willem Sanders. Drie jaar later werd stoomkracht ingevoerd en dit was het begin van de papierfabriek.

(tekst deels overgenomen uit het boek van Ruud Schaafsma over de Renkumse en Heelsumse beken.

De Hartense Korenmolen

De Hartense Korenmolen Molenbeek

Voor het eerst bekend in 1570 op kaart van Witteroos.
In 1720 wordt een papiermolen aangebouwd en in 1754 blijkt de korenmolen gecombineerd te zijn met een papiermolen, de Papiermolen op Harten.
In 1853 werden beide molens gescheiden door de korenmolen iets verder nieuw te bouwen. In 1895 moest de molen het veld ruimen voor de uitbreiding van de oude papierfabriek van Van Gelder.

Zuuker Korenmolen

Zuuker Korenmolen   Klaarbeek

Deze molen is bekend in 1553. Na de afbraak van de Korenmolen in Zuuk werd boven de molen een wijerd aangelegd met meer verval en kreeg de molen twee raderen. Het rad werd in 1950 stilgelegd en verwijderd. Bij het 45- en 55-jarig bestaan van de hier nu gevestigde VMI, werd weer een goot en rad (in 1990) en een tweede rad (in 2000) geplaatst. Op de andere oever heeft een molen gestaan, gesticht in of na 1751, die achtereenvolgens kopermolen (duitenknipperij), papiermolen (1862), en zagerij was. De molen brandde in 1882 af. Daarna kwam op deze plaats een wasserij en, tot de voorloper van de VMI zich hier vestigde, een boterfabriek die ook van waterkracht gebruik maakte.

Raderen van de voormalige Zuuker Korenmolen

Raderen van de voormalige Zuuker Korenmolen

Raderen van de voormalige Zuuker Korenmolen

Raderen van de voormalige Zuuker Korenmolen

Zilvense Korenmolen

Zilvense Korenmolen   Loenense Beek

Voor het eerst genoemd in 1584. De molen is in de Tachtigjarige Oorlog tot tweemaal toe verwoest en werd in 1630 weer geheel opgebouwd. In 1913 brandde de molen af. Het jaar daarop werd op de andere oever het tegenwoordige rechthoekige gebouw neergezet. De molen had vroeger een grote wijerd met een oppervlakte van ca. 3 are. In 1952 is de wijerd gedempt. Het rad is in 1954 verdwenen. In het pand is anno 2016 een dierenspeciaalzaak gevestigd.

Historische opname uit 1936 van de waterval van de Zilvense Korenmolen

Historische opname uit 1936 van de waterval van de Zilvense Korenmolen

Zandmolen

Zandmolen   Leuvenumse Beek

Een papiermolen gebouwd in 1692. In 1732 werd er een tweede molen bijgebouwd. De Zandmolen had vaak last van droogte. De molen werd in 1864 gesloopt. De waterval is vervangen door een vistrap. Op een informatiebord is het verhaal van de Zandmolen te lezen.

Historische opname van de waterval van de voormalige Zandmolen

Historische opname van de waterval van de voormalige Zandmolen

Cascade van de voormalige Zandmolen

Cascade van de voormalige Zandmolen

Wollen-dekenfabriek

Wollen-dekenfabriek   Apeldoorns kanaal, bij 1e sluis

Deze stond bij de eerste sluis aan het Apeldoorns Kanaal. Dit bedrijf werd, even voor watermolen De Vlijt, gebouwd in 1841. De molen had een bovenslagrad. In 1864 is het bedrijf weer opgeheven. Het gebouw kreeg een andere bestemming. In 1876 wordt de fabriek niet meer genoemd.

Witte Molen (Jammerlomolen, Vorsterburchmolen)

Witte Molen  (Jammerlomolen, Vorsterburchmolen) Sint Jansbeek

Vroeger werd deze molen Jamerlomolen, en ook wel Vorsterburchmolen genoemd. Langs de beek stond, vanaf 1281 bekend, de bovenste van twee korenmolens, de Jamerlomolen. De geschiedenis van de huidige molen gaat terug naar 1563. In 1965 werd met de restauratie van de molen begonnen. De feestelijke opening vond plaats in 1968. In 1983 werd in de landbouwschuur naast de watermolen een stedelijk bezoekerscentrum gevestigd. De gerenoveerde molen functioneert nu weer als maalderij.

Witte Molen (Jammerlomolen, Vorsterburchmolen)

Witte Molen (Jammerlomolen, Vorsterburchmolen)

Waterval van de Witte Molen

Waterval van de Witte Molen

Wisselse Papiermolens

Wisselse Papiermolens   Paalbeek

De eerste molen werd gebouwd in 1615. Spoedig daarna werd een tweede gebouwd als korenmolen, noordelijk van de eerste, later omgebouwd tot papiermolen. Deze noordelijke molen werd in 1897 omgebouwd tot wasserij. In 1910 is deze molen gesloopt. De zuidelijke molen werd in 1906 ook omgebouwd tot wasserij waarbij het waterrad nog lang in gebruik bleef.

Historische opname van omstreeks 1895 van de voormalige Wisselse Papiermolen

Historische opname van omstreeks 1895 van de voormalige Wisselse Papiermolen

Wisselse Korenmolen

Wisselse Korenmolen   Paalbeek

Voor het eerst bekend in 1553. In het begin van de 19e eeuw werd op de molen een grutmolen gevestigd. Het molengebouw is in 1970 afgebroken. Eerder al werden molenhoofd, rad en binnenwerk gesloopt. Een waterval over een keistenen glooiing geeft de plaats aan.

Plaats van de voormalige Wisselse Korenmolen, links van de weg

Plaats van de voormalige Wisselse Korenmolen, links van de weg

Historische opname van de achterzijde van de voormalige Wisselse Korenmolen

Historische opname van de achterzijde van de voormalige Wisselse Korenmolen