Over beken…

Een beek is klein, stromend, ondiep water. Een beek zonder water is geen beek en dat water moet stromen.

De beken op de Veluwe zijn lang geleden aangelegd. Sommige dateren al uit de 15e eeuw. Het zijn monumenten. Ze hebben een grote cultuurhistorische waarde en dienen behouden te blijven.

De sprengenbeken zijn aangelegd om watermolens van voldoende waterkracht te voorzien. Die watermolens (en watermolenplaatsten) zijn monumenten in en te samen met hun ensembles *).

De molenbiotoop-verordening zegt dat er ook nu voldoende water naar watermolens moet kunnen stromen. En dat men moet nalaten dat te beperken en/of te verhinderen.

Ook voor beken geldt het vereveningsprincipe à wordt er een beek verondiept (zo blijft er water in stromen) dan moet er een andere beek gegraven worden als compensatie ofwel verevening.

De beken vormen in hun ensembles bijna altijd interessante -en soms unieke- ecologische objecten. Brongemeenschappen dienen door middel van zorgvuldig en uitgekiend onderhoud tot bloei te worden gebracht. Het handmatige onderhoud moet hierop per beekdeel worden toegespitst.

Beken dragen bij aan de huidige economie doordat ze toeristen en recreanten intrigeren.-

Jan van de Velde

Monumenten zijn volgens de monumentenwet uit 1988:

1. vervaardigde zaken welke van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde;

2. terreinen welke van algemeen belang zijn wegens daar aanwezige zaken als bedoeld onder 1;


*)  Een ensemble is een bijeenpassend geheel. Het gaat hier om de watermolenplaatsen, de toeleidende sprengenbeken, hun landschappelijk inbedding, etc.

SEPTEMBER 2013

Tanja Klip

NIEUWE DIJKGRAAF

Op 1 maart 2013 werd mevrouw Tanja Klip Martin geïnstalleerd als dijkgraaf van het Waterschap Vallei & Veluwe WSV&V. Al snel hebben we haar uitgenodigd om kennis te maken. De unieke sprengen en beken op de Veluwe vormen namelijk uiterst waardevolle elementen in haar werkgebied en ze zijn het waard om behouden en verbeterd te worden.

BOEGBEELD
Een dijkgraaf is verantwoordelijk voor de bestuurlijke aansturing van het waterschap en voorzitter van het algemeen en dagelijks bestuur. Die functie is vergelijkbaar met die van burgemeester in een gemeente. De dijkgraaf is het boegbeeld van haar organisatie en behartigt de contacten met andere overheden, het bedrijfsleven en de burgers in het gebied. De Bekenstichting is in dit kader een van de waterpartners van het Waterschap V&V.

AFFINITEIT MET WATER
Tanja Klip (1954) was eerder namens de VVD lid van het College van Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe. Zij was daar sinds 2005 verantwoordelijk voor de portefeuille bodem, lucht en milieu, klimaat en energie, water en waterschappen en cultuur. Ooit gaf ze bijvoorbeeld het startsein voor een zonne-energieproject in de gemeente Coevorden. Zij deed dit door het plaatsen van het eerste zonnepaneel op de St. Willibrordusschool. Als gedeputeerde had Tanja Klip veel bestuurlijke ervaring opgedaan en vanuit haar portefeuille kreeg zij steeds meer affiniteit met water en waterschappen.

ACHTERGROND
Tanja Klip studeerde kunstgeschiedenis en klassieke archeologie in Leiden. Ze is van huis uit museumconservator en kunsthistorica. Ooit koos ze voor de politiek, omdat ze het democratisch bestel een hoog en kostbaar goed vindt.

FIETSEN
Maandag 26 augustus 2013 kwam mevrouw Klip op bezoek in Vaassen (en zeker niet alleen omdat ik daar woon). In het beroemde boek Veluwse beken en sprengen (Matrijs 2007) wordt namelijk op pagina 79 geschreven: “Het Vaassense stelsel behoort tot het meest bijzondere van de Veluwe.“ Bovendien zijn ook in Vaassen de resultaten te zien van het Beekherstelprogramma, wat er mede op initiatief van onze Stichting kwam en juist dit jaar eindigt. Het waterschap heeft daarvan de regie gevoerd en eraan een waardevolle bijdrage geleverd.
De resultaten mogen er zijn !

Tanja was na afloop van onze fietstocht enthousiast over de prachtige beken. Maar nu moeten we die pareltjes wel goed blijven onderhouden; anders was het herstel voor niets.

met vriendelijke groet

Jan van de Velde

Juni 2013

VISIES:

Naast het verzorgen van excursies, het geven van lezingen, het schrijven van artikelen, etc. onderneemt onze Bekenstichting bovendien activiteiten die minder opvallen.
Onze contactpersonen en bestuursleden zijn namelijk ook attent op gemeentelijke visies.
Betreffen die de Veluwse beken of hun omgeving dan bestuderen ze de inhoud. Indien nodig laten we ook onze mening horen en geven we ónze zienswijze.

Recent hebben we bijvoorbeeld de Gemeente Heerde laten weten:

“Met belangstelling lazen wij uw Visie Bekenlandschap Heerde d.d. 2 april 2013. Wij waarderen het dat u zorgvuldig met dit mooie bekenlandschap wilt omgaan.
Zoals u zo treffend schrijft:
“Bekenlandschappen zijn uniek in Nederland. De Gemeente wil dit aantrekkelijke landschap in Heerde bewaren en versterken.”

Onze Bekenstichting streeft (ook) naar het in stand houden, herstellen en verbeteren van de Veluwse sprengen, beken en vennen, alsmede de omgeving waarin deze voorkomen. Waar dat gewenst en mogelijk is zou de oorspronkelijke opzet herkenbaar moeten blijven. etc. etc.

Ook spraken we in en schreven we brieven aan de Gemeente Hattem, de Gemeente Ede en aan Onze Provincie; om zo de belangen van onze fraaie beken in hun ensembles te verdedigen.

met vriendelijke groet,
Jan van de Velde

zie ook: www.facebook.com/bekenstichting

Juni 2013

ingezonden brief

BEJAARD

Een columnist schreef in een landelijk dagblad (RefDag, oplage ~50.000) dat het kijken naar het volstromen van De Grift in de binnenstad van Apeldoorn iets is voor bejaarden.
Dat is niet zo !
Het weer volstromen van de Grift is interessant voor mensen van álle leeftijden.
De Grift is namelijk een van de vele gegraven waterlopen op de Veluwe. De meer dan honderd beken werden vanaf het einde van de 14e eeuw gegraven om water naar watermolens te brengen. Die bijzondere molens hebben eeuwenlang gezorgd voor een redelijke welvaart op de Veluwe. Het hoogwaardige papier dat ze maakten was beroemd en geliefd.
Ook nu vormen die sprengenbeken en hun molens nog mooie ensembles. Je kunt ze bezoeken door erlangs te wandelen of te fietsen. Het zijn ook prachtige stukjes natuur. Ze verfraaien het landschap.
Wij van de Bekenstichting vertellen er graag over;
ook aan niet-bejaarden…….

Jan van de Velde

November 2012

Beleidsvoornemens Waterschap ten aanzien van beheer sprengenbeken

Het Nieuwe Waterschap V&V is van plan het beheer van onze sprengen en beken te extensiveren. Dat kan belangrijke effecten hebben op die fraaie ensembles in hun cultuurhistorische context.
Op 15 november 2012 informeerde Waterschap Vallei & Waterschap Veluwe gezamenlijk enkele vertegenwoordigers van grondeigenaren die veel beken en sprengen in eigendom hebben en belangenvertegenwoordigers. Namens de Bekenstichting was ik hiervoor uitgenodigd. Ik heb geluisterd naar wat er aan ons verteld werd. Omdat het gepresenteerde ook voor u van belang kan zijn heb ik om een kopie van de betreffende dia’s gevraagd.
De voornemens over extensivering van het beheer van sprengen en beken werden op 15 november door het waterschap beknopt verwoord in de twee dia’s [358 KB] . Op ons verzoek stelde het Waterschap die beschikbaar om op onze site te plaatsen zodat u daar nu al kennis van kunt nemen.

Jan van de Velde

Juli 2012

Deze zomer vertelde ik aan een groepje kinderen over beken en toen stelde iemand mij de vraag: Wat is een beek eigenlijk ?
Die vraag heb ik in de groep gegooid; waarop prompt door een van hen de volgende omschrijving werd gegeven: Een stroompje water.
Prima !
Daar zetten we ons als Stichting namelijk voor in: stromend water…

Kids kijken naar kopermolen” uit De Stentor van 12 juli 2012
Waterschappen zijn voor onze beken van evident belang. Waterschap Vallei & Eem en Waterschap Veluwe gaan fuseren en ‘Vallei en Veluwe’ wordt de nieuwe naam van het waterschap dat op 1 januari 2013 ontstaat. De ambtelijke samenvoeging heeft echter al plaatsgevonden; Gerard Willemse wordt voor onze Stichting de accountmanager. Tjada Amsterdam is met hem gaan praten en haar verslag vind u in dit nummer van de Wijerd.
Zaterdag 15 september 2012 organiseren we onze Najaarsexcursie in het dal van de Staverdense en vervolgens de Hierdense Beek. We gaan wandelen in deze fraaie ensembles. U komt toch ook ?
Met vriendelijke groet,
Jan van de Velde

Januari 2012

Watervoerende beken is een pleonasme.
Wat is een beek zonder water ?
Niets.
In ieder geval geen beek.
Want een beek is
“een smal stromend water dat nog overal doorwaadbaar is”
+ dat op het laagste punt van een landschap stroomt naar een nog lager punt.
Althans
meestal…
Want sprengenbeken zijn vaak opgeleid
en stromen daar dan alshetware bóven het landschap.

Ensembles (het geheel, alles tezamen) van sprengenbeken en hun omgeving
zijn ook in 2012 economisch aantrekkelijk; omdat ze aan bewoners en gasten
aangename en interessante mogelijkheden tot ontspanning bieden.
Onze sprengenbeken worden gevoed door neerslag
én ze worden -voor een veel groter gedeelte- gevoed door grondwater.
Die onttrekking bij de sprengkoppen is door onze voorgangers aangelegd
om voldoende water naar de talrijke watermolens te voeren. Dat was toen
een economisch aantrekkelijke industriële toepassing van duurzame energie.
Sprengenbeken + hun omgeving zijn hiermee cultuurhistorische objecten.
Doordat ze al vele eeuwen op de Veluwe stromen vormen ze bovendien
een uniek en aantrekkelijk ecologisch en landschappelijk gebied.
Zo zijn deze ensembles ook nu economisch aantrekkelijk; omdat ze bewoners
en gasten aangename en interessante mogelijkheden tot ontspanning bieden.

Sprengenbeken moeten worden behouden; daarvoor is grondwater nodig.
Door besparing kunnen we de onttrekking van grondwater beperken.
Vermits een beek-zonder-water geen beek is.
Niet alleen sprengenbeken onttrekken aan de voorraad grondwater.
Als bewoners gebruiken wij in onze huishoudens heel veel water.
Daarom zorgt VITENS voor voldoende drinkwater van hoge kwaliteit.

Maar:
Drinkwater door de wc: “pure verspilling”
Aldus een kop in het Technisch Weekblad (nr 48- van 3 december 2011);
wat vervolgt met:
“Niet langer drinkwater van topkwaliteit gebruiken om het toilet door te spoelen.”
en met
“Je kunt ook licht gezuiverd rioolwater gebruiken als irrigatiewater in de landbouw.
Zeker als zuiveringstechnologen de stikstof en het fosfaat erin laten zitten, heb je
prima bemest water.”
In het laatste geval behoeft er zelfs geen mest meer te worden uitgereden.

Ook de eerste mogelijkheid om te besparen op het gebruik van hoogwaardig
drinkwater is interessant voor het voortbestaan van onze fraaie sprengenbeken.
Want:
de sprengen en beken op de Veluwe moeten worden behouden en verbeterd.
Daarom moeten de sprengen water blijven “leveren” aan de beken;
zeker indien het de toeleidende beken naar werkende watermolens zijn.
Zo kunnen we die fraaie ensembles interessant houden.
Bewoners van de Veluwe en toeristen kunnen er dan van genieten.

Waar staat de Bekenstichting nu voor ?
Water in de beken op de Veluwe.
Want een beek zonder water is geen beek !

Jan van de Velde
Januari 2012

De Wijerd nr. 3, september 2011

Stichting tot Verbetering van de Veluwse Sprengen en Beken:

Onze Stichting houdt zich bezig met landschappelijke, hydrologische en waterhuishoudkundige eenheden waarin sprengenbeken voorkomen. Zo beschreven we dat in 1979. De bedoelde eenheden (mét hun beken) worden tegenwoordig aangeduid als ensembles.
Wij richten ons vooral op het behoud en op de verbetering van zulke ensembles.

Aan de verbetering gaat dus het behoud vooraf. Maar als het behoud geregeld is – én waar nodig reeds herstel heeft plaatsgevonden – kun je gaan verbeteren!

De Waterschappen hebben, gesteund door onze provincie, in de afgelopen jaren een Beekherstelprogramma uitgevoerd. Dit programma moet in 2013 gereed zijn.
Het behoud en het herstel zijn derhalve goed geregeld. Dat hebben we bijvoorbeeld aan Waterschap Veluwe kort geleden ook schriftelijk laten weten.

Dan kunnen we ons nu gaan focussen op de verbetering van ensembles!

Is dit innovatief ?
Welneen !
Ik heb slechts in mijn woorden geciteerd uit “De stichting heeft ten doel:”
Lees maar na op de binnenkant van de omslag van ons blad De Wijerd.

Jan van de Velde

Reactie van Beerd Volkers, contactpersoon voor de beken in Heerde en omgeving.

Beste Jan,
Hierbij mijn reactie.
Tijdens de contactpersonenbijeenkomst op 1 oktober 2011 kwam je met de gedachte om de Stichting tot Behoud van Sprengen en Beken een nieuwe naam te geven. Het idee was om het woord Behoud te vervangen door Verbetering. Tijdens deze bijeenkomst werd gevraagd om een reactie van de contactpersonen. Als een van de contactpersonen wil ik u graag deelgenoot maken van mijn gedachten bij dit voorstel.

In eerste instantie lijkt dit een heel sympathiek idee. We willen immers allemaal graag zaken verbeteren en in ons geval de beken. En wat is nu immers behoud? Het is statisch, beperkend en gaat uit van een fixed idee terwijl alles om ons heen verandert. Zouden we dan ook niet wat dynamischer kunnen omgaan met de beken?

Verbeteren is een actie woord, het geeft ook een verandering aan. De vraagt rijst dan in welke richting we de verandering willen. Dan begint het wat te knellen. Iedereen kan een eigen invulling geven aan de verandering. Daarnaast ontstaat de vraag of de verandering een doel op zichzelf gaat worden. Als een beek bijvoorbeeld net veranderd is, ontstaat er weer een status quo die dan weer veranderd moet worden. Die continue veranderingsdrift is misschien leuk voor beleidsmakers maar of de beken, de flora en fauna rondom de beken daar beter van worden, ik vraag het mij af.

Bij nader inzien is behoud zo gek nog niet. We koesteren dan de unieke cultuurhistorische en landschappelijke waarden van de beken en natuur die daar in de afgelopen eeuwen omheen is ontstaan. De omliggende maatschappelijke/culturele omgeving heeft zijn eigen dynamiek en verandering waarin iedere keer al verbeteren het doel is. De aanwezigheid van de beken en sprengen zouden juist tot een feitelijke rustpunt kunnen leiden in een continue veranderende omgeving en maatschappij. Stabiliteit naast dynamiek kan mijns inziens juist tot verbetering van het totale plaatje leiden. In Apeldoorn zie je mooie voorbeelden daarvan met het herstel van de Grift!

Het behoud van de sprengen en beken leidt dan juist tot verbeteringen van het totaal plaatje. In dat geval behoud = verbetering. Ik ben erg benieuwd naar de reactie van andere betrokkenen bij onze stichting.

Met vriendelijke groet, Beerd Volkers

Reactie van Harm Werners
12 januari 2012

Misschien wat prematuur om te reageren op het idee van de voorzitter om een nieuwe naam aan de Stichting te koppelen want het is immers geen officieel voorstel (en dat zal het wellicht ook niet worden), maar mij bekroop onmiddellijk het gevoel dat dit wat mij aangaat geen goede verandering zou zijn. Ik kan mij volledig vinden in de mening van de contactpersoon voor de Heerderbeken, Beerd Volkers. Bovendien is de doelstelling op dit moment volstrekt helder en duidelijk omschreven: “het in stand houden, herstellen en verbeteren…….”
Prima dat de voorzitter via deze suggestie dingen onderzoekt, maar mijns inziens staat het behoud van het goede voorop. En in dit geval is dit wat mij betreft het handhaven van de huidige naam.

Met vriendelijke groeten,

Harm Werners

Column van de Voorzitter, februari 2011

Jan van de Velde, voorzitter van de Bekenstichting, heeft op dinsdag 22 februari 2011 op radio 794 (lokale omroep Epe-Heerde) een column uitgesproken. De tekst volgt enigszins aangepast hieronder:

WATERWINDMOLENS
WATER WIND MOLENS

Waarin de auteur terugkomt op een eerdere bewering.
Hij bedenkt een mogelijkheid tot verbetering.
Dat levert een interessant resultaat op.

Is een waterwindmolen hetzelfde als een windwatermolen? door Jan van de Velde

Lang heb ik beweerd dat er wél windmolens zijn die water verplaatsen, maar dat er géén watermolens zijn die wind verplaatsen. Daar moet ik nu echter op terugkomen!
Wat is eigenlijk een Watermolen? Wikepedia schrijft:
Een watermolen is een molen die de stroming in een beek of rivier door middel van een waterrad omzet in rotatie-energie, die nuttig kan worden gebruikt voor het malen van graan of het persen van olie.
De vereniging De Hollandsche Molen hanteert terecht de volgende definitie:
Molen die gaat draaien dankzij de kracht van het stromend water.

De molen wordt dus door beiden benaamd naar de energiebron, het water! Je hebt in Nederland op deze manier een aantal soorten van molens; zoals
– Hondenmolens
– Mensmolens
– Rosmolens
– Watermolens
– Windmolens.
Die molens worden of werden namelijk aangedreven door honden, soms door mensen, door paarden, door water of door de wind.
Door ze te benamen naar hun energiebron of aandrijving ontstaat er geen spraakverwarring. Maar wat doen ze? Wat is hun functie?

Molens kunnen bijvoorbeeld de functie hebben om water te verplaatsen:
In het westen van ons land staan poldermolens….. Dat zijn molens die door wind worden aangedreven. Zulke poldermolens zorgen voor het aanpassen van de waterstand in de polder die ze bemalen. Dit is hun functie. Tja, en dan verplaatsen ze water.
De eerste schriftelijke vermelding van een windwatermolen dateert uit 1407/1408. Toen stuurde graaf Willem IV namelijk een aantal afgevaardigden naar Alkmaar om die nieuwe molen te gaan bekijken.

Er zijn ook molens die vroeger koper verwerkten:
Kopermolens, zo genoemd naar hun functie, houden zich met het pletten of maken van koperen platen bezig.. ..deze molens brengen daartoe een hamer in beweging; voorts hebben zij eenen oven of stookplaats om koper te smelten, benevens nog een tweede om platen te gloeien; ook is er een pletmachine daargesteld, door middel van welke de koperen platen meer tot volmaakt gelijke dikte gebragt worden, dan zulks door middel van den hamer kan geschieden.
Citaat uit de Statistieke Beschrijving van Gelderland van 1826.

De aanleiding om mijn eerdere bewering aan te passen was een rapport:
Recent is er een Bouwhistorische verkenning, dat is een onderzoek door deskundigen, uitgevoerd naar de Kopermolen te Zuuk op de Veluwe. We willen namelijk nagaan of die watermolen kan worden gerestaureerd. Uit die verkenning leer ik dat een van de waterraderen daar diende voor het aandrijven van een blaasbalg van de smeltoven en/of de gloeioven. Dit waterrad heeft er dus voor gezorgd dat er voldoende zuurstof bij het vuur kwam waardoor het koper gesmolten of gegloeid kon worden. In literatuur wordt deze functie voor kopermolens vaker aangegeven.

Voor de duidelijkheid: De Kopermolen te Zuuk is een watermolen! Maar wel een watermolen die ook lucht verplaatste! De waterkracht van deze molen is vanaf 1720 tot 1858 namelijk ook gebruikt om “wind te maken”.
Je zou dit een waterwindmolen kunnen noemen!

Hierom bedacht ik als verbetermogelijkheid het volgende:
Laten we molens benamen -dat is een naam geven-
eerst naar hun energiebron en dan naar hun functie; bijvoorbeeld:
WATERWINDMOLEN…….
Eérst de energiebron en daarná de functie.

Een WINDWATERMOLEN is dan
een windmolen die water verplaatst.
Een WATERWINDMOLEN is dan
een watermolen die wind verplaatst.

WATERWINDMOLEN: een nieuwe definitie.
Boeiend is dat!

Vaassen, 24 februari 2011
Jan van de Velde