De cultuurhistorie van de Vosbergenroute in Heerde.

Dit artikel is verschenen in de Wijerd van december 2015

Door Henri Slijkhuis (tekst en foto’s)

Sprengen en beken zijn voor de geschiedenis van Heerde van groot belang geweest. De Vosbergerroute is een wandeling door en om Heerde en gaat langs vele historische objecten die een rol hebben gespeeld  in de economische ontwikkeling van het dorp. De wandeling heeft een lengte van 9 km en kan begonnen worden bij de bushalte aan de Brinklaan of vanaf de parkeerplaats bij de kerk. Doordat de route door en om Heerde gaat, is de routebeschrijving in het boekje “Te voet langs stromend water” onontbeerlijk.

Het stelsel van Heerderbeken bestaat uit drie lopen, die worden aangeduid als de Noordelijke, Middelste en Zuidelijke Heerderbeek. Ze komen samen bij het landgoed Vosbergen, waarna de nieuw gevormde Heerder Beek de grachten van het huis Vosbergen voedt en daarna uitkomt in het Apeldoorns Kanaal. Aan de beken hebben in totaal acht molens gestaan. De bovenlopen van de beken zijn gegraven. De Noordelijke Heerderbeek haalt haar water uit het Hoorner Veen. De Middelste, ijzerhoudende beek, ligt het laagst van de drie. Deze beek voert naast het water uit de sprengen, nogal wat water uit het graslandgebied af.

De waardevolle historische objecten zijn vrijwel allemaal in particuliere handen en zijn helaas niet te bezichtigen. Het fraaie landschap vergoedt echter veel.

De volgende nog zichtbare objecten komt u tegen.

Villa Jacoba

Het gebouw stamt uit 1883  en is gebouwd in een neo-classicistische stijl. De villa is lang in gebruik geweest als woonhuis en kantoor van een notaris. De voorgevel is symmetrisch van opzet en heeft vijf assen. De middenas springt iets naar voren en wordt bekroond door een driehoekig fronton.  De hoeken worden benadrukt door hoekblokken. Tegen de zijgevels zijn serres aangebracht. Alleen die aan de westzijde ziet u nu nog. Aan de achterzijde van het woonhuis is een kantoorvleugel aangebouwd voor het notariskantoor. Momenteel is de  benedenverdieping van het gebouw in gebruik door de Heerder Historische Vereniging. Hier zijn tentoonstellingen te zien over o.a. de Veluwe en het ontstaan en de functie van de sprengen en beken. Van het oude interieur zijn op de begane grond de met stucwerk versierde plafonds nog aanwezig. In de hal bevinden zich muurschilderingen. In de rechtervoorkamer is nog een beschilderd plafond bewaard gebleven. De naam Villa Jacoba is in de 20-er jaren aan het pand gegeven door Aaltje Cornelissen – ter Horst. Zij heeft het pand in 1922 gekocht. Mevrouw Cornelissen is de weduwe van Jacob Cornelissen en ze vernoemt het pand naar hem: “Villa Jacoba”. Naast Villa Jacoba bevinden zich een tweetal in dezelfde stijl opgetrokken gebouwen. Villa Welgelegen en de voormalige Nederlands Hervormde pastorie.

Huis  Het Veen en voormalige Veense papiermolen

Tijdens  bouwwerkzaamheden aan huis Het Veen zijn restanten van de oude Veense papiermolen zichtbaar geworden. Deze molen in het Heerder Veen ligt aan de sprengen.  Luijer Daendels, toenmalig scholt van Ambt Heerde, heeft deze spreng in 1668-1669 laten graven. De bouwdatum van de Veense molen is onbekend.

Luijer Daendels is de grote stimulator geweest voor het bouwen van papiermolens in Heerde. Hijzelf is eigenaar geweest van een landgoed in de Horsthoek op de grens met de gemeente Epe. Hij regelt dat in de Horsthoek vier papiermolens komen en zorgt ook nog voor enkele molens aan de noordkant van Heerde. Uiteindelijk heeft Heerde eind 17e eeuw tien papiermolens.

In 1822 brandt de Veense papiermolen af. De herbouw wordt al in hetzelfde jaar ter hand genomen. In 1866 bestaat `het landgoed Het Veen´ uit een herenhuis, twee boerenerven en een boswachterswoning. Een papiermolen komt in de inventaris niet meer voor. Later wordt er op het landgoed een wasserij gesticht door Van Riemsdijk. Die maakt echter geen gebruik meer van waterkracht, want hij verkoopt in 1874 `zijn beekwater´ aan uit de Bogaard van de molen `De Beek´. Zelf gebruikt hij een stoommachine voor de energieopwekking.

Boerderij en Huize Kolthoorn

Boerderij Kolthoorn is één van de oudste en belangrijkste boerderijen in de streek. De huidige boerderij Kolthoorn aan de Kolthoornseweg, staat op ongeveer dezelfde plek als de oude boerderij. Kolthoorn is de naam van een hoornvormig stuk land dat gelegen is tussen de voormalige veengebieden Zuppeld en Hoornerveen. Kolt betekent koud en heeft betrekking op de koude, vochtige grond. Op de hoek van de Kolthoornse- en de Kamperweg staat Huize Kolthoorn. Dit is een laat negentiende-eeuws buitenhuis  met een bijna vierkant grondplan. Het is een sober gebouwd huis zonder de gebruikelijke tuindeuren, terrassen en balkons. Alleen aan de zijkant is een glimp van het huis te zien. Aan de voorkant staan zoveel bomen en struikgewas, dat het gebouw in de bladperiode niet zichtbaar is.

Huidige boerderij Kolthoorn

Huidige boerderij Kolthoorn

Huis Molenbeek met voormalige grutmolen

De grutmolen is in 1834 gebouwd. Dat is laat in de Veluwse watermolengeschiedenis. Het is geen vervanging van een reeds aanwezige molen. De stichter is J. Buisman. Hij is een schipper uit Deventer en is tevens eigenaar van een korenmolen, die vlakbij de grutmolen ligt.  Deze molen staat nu bekend als de molen van Volkers en komt verderop in dit artikel aan de orde. In 1865 wordt de grutmolen gekocht door Georg Gottlieb Bosch. In 1901 zet hij het bedrijf om in de “Geldersche Wasch- en Bleekinrichting Moolenbeek” en plaatst een stoomketel. Zes jaar later plaatst hij nog een stoomketel voor een centrifuge. Blijkbaar gaat het niet best met zijn bedrijf, want in 1914 komt aan alle bedrijvigheid een einde en wordt de molen afgebroken. Er is nog wel in dat jaar voor de elektriciteitsopwekking in een kelder een zogenaamd peltonwaterrad gebouwd. Dit waterrad bestaat nog.  De molenplaats is particulier terrein en nog steeds in handen van nazaten van de familie Bosch. U kunt door het toegangshek een blik werpen op Huis Molenbeek. U ziet dan ook de wijerd  die ten behoeve van de grutmolen is aangelegd.

Papiermolen De Beek, nu een villa met waterval

Papiermolen De Beek is in 1675 gebouwd en heeft  in zijn geschiedenis verschillende functies gehad. Aan die geschiedenis komt in 1981 een einde. Het gebouw wordt afgebroken en op de locatie wordt een villa gebouwd. Langs de waterkant wordt het oude muurwerk gehandhaafd en ook de waterval blijft bestaan. Dit is eveneens een particulier terrein dat bewoond wordt door een actief lid binnen onze stichting.

In 1675 staat hier dus een gloednieuwe papiermolen, die pas in 1854 wordt veranderd in een wolmolen. In de dan gebouwde wolkammerij wordt van oude wollen lompen nieuwe, weefbare wol gemaakt. In 1857 werken er 18 personen. Goed gaat het echter niet, want een jaar later wordt er bijna niet meer gewerkt. In 1858 wordt er opnieuw een papiermolen van gemaakt. Door de teloorgang van de papierindustrie op de Veluwe, vanwege concurrentie elders, is er ook voor papiermolen De Beek geen droog brood met papier meer te verdienen en volgt deze molen de weg van vele anderen. Namelijk het omzetten in een wasserij. Op het gaandewerk* van de papiermolen worden door toenmalige eigenaar Klaas Uyt den Bogaard twee, door hemzelf in samenwerking met de dorpssmid ontwikkelde draaitonnen, aangesloten. Eerst worden deze tonnen voor het wassen gebruikt, later alleen voor het spoelen van met de hand gewassen bontgoed. Helder water is er voldoende en de oude papierpers kan als een soort “mangelpers” voor het wasgoed worden benut. Tot in de jaren dertig van de vorige eeuw wordt er waterkracht gebruikt. In 1935 is het waterrad afgebroken. Stoomkracht heeft dan de functie van het water volledig overgenomen. In 1972 wordt het “Textielveredelingsbedrijf De Beek” gesloten.

De Korenmolen of de molen van Volkers

Uit 1499 stamt de oudste vermelding van de Korenmolen. In dat jaar verleent hertog Karel van Gelre aan het klooster Hulsbergen “vrijdom van pacht en tyns” aan de watermolen te Heerde. Karel heeft geld heeft geleend van het klooster  en hij wil iets terug doen. De huidige molenplaats moet in die tijd een groot complex zijn geweest, want er staat tegenover de korenmolen een eek- of runmolen en later zijn ook iets verderop aan de beek een koren- en oliemolen gebouwd. De Hulsbergermolens worden allemaal in 1587 verwoest door de Spanjaarden. In 1594 wordt de oudste korenmolen weer herbouwd. De molens vallen vanaf 1581 na de reformatie onder het bezit van de Gelderse Rekenkamer. Vanaf 1635 worden de Hulsbergergoederen, waaronder de molen, in erfpacht uitgegeven aan Ricquin van Essen, dijkgraaf van de Veluwe. Door de eeuwen heen is de molen in handen van veel verschillende eigenaren geweest, maar is wel steeds een korenmolen gebleven. In 1880 is er vergunning aangevraagd om een stoommachine te plaatsen. In 1908 wordt een petroleummotor geplaats als aanvulling op de bestaande waterkracht. In 1924 brandt het oude, deels houten gebouw af. Op de tegenover liggende oever wordt direct begonnen met de herbouw van het nu nog bestaande vierkante stenen gebouw met zijn betonnen molengoot. Tot 1963 is er met waterkracht gewerkt. Toen is de maalderij stopgezet en zijn het rad en het gaandewerk* gesloopt. Op dit moment worden plannen ontwikkeld om de molengoot  te herstellen en een molenrad te installeren voor het opwekken van elektriciteit. De Korenmolen wordt ook wel de molen van Volkers genoemd . In 1958 wordt de molen gekocht door B.D. Volkers, nadat hij het complex eerst een paar jaar heeft gehuurd.

Molen van Volkers

Molen van Volkers

Kasteel Vosbergen

Bij kasteel Vosbergen is in 1675 ook een papiermolen gebouwd.  Deze molen met bijgebouwen is al in 1878/79 afgebroken. Een klein watervalletje is het enige dat nog resteert.

Anders is dat met kasteel Vosbergen. Het is een klein, versterkt edelmanshuis uit de 16e eeuw. Het wordt in 1558 voor het eerst in een document genoemd. Het kasteeltje is een beperkt aantal malen vergroot. De huidige vorm is van 1623. In 1715 wordt het verkocht aan Alexander van Dedem, waarvan de afstammelingen het landgoed nog steeds bezitten.  Uniek is dat het huis sinds 1623 weinig wijzigingen en uitbreidingen heeft ondergaan, waardoor het een heel mooi voorbeeld is van een gaaf bewaard, bakstenen edelmanshuis van bescheiden omvang. Het huis bestaat uit twee naast elkaar gelegen vleugels van elk twee verdiepingen. Deze zijn gedekt door zadeldaken. Iedere vleugel heeft een kelder onder het achterste vertrek. Rechts van het kasteel staat een huis uit de 17/18e eeuw, dat als bijgebouw voor de landbouw dienst heeft gedaan. Om het kasteel is een gracht gegraven om het huis te beschermen tegen aanvallers. De grachten dienen ook als visvijver. Eind 17e/begin 18e eeuw is een tweede grachtenstelsel gegraven. In dezelfde periode is het rechthoekige lanenstelsel aangelegd. Over deze lanen kunt u nog steeds wandelen. De grachten worden gevoed door de Heerderbeek.

Het huis is in particuliere handen en u kunt het niet bezoeken. Het landgoed is wel vrij toegankelijk.

Kasteel Vosbergen

Kasteel Vosbergen

*Gaandewerk is het draaiende gedeelte binnen in de molen dat gekoppeld is aan het molenrad

Verder lezen

  1. Te voet langs stromend water op de Veluwe. Deel 1. Van Hattem tot Apeldoorn.
  2. H. Hagens, Op kracht van stromend water. Negen eeuwen watermolens op de Veluwe, Hengelo, 2000
  3. Menke e.a., Veluwse beken en sprengen. Een uniek landschap, Utrecht 2007
  4. B.D. Volkers en E.J. Zuurbier, Het Heerder Bekenpad. Water: bron van welvaart in Heerde, juni 1997
  5. Huize Kolthoorn, Heerde Historisch, december 1999 nr. 93/ maart 2000 nr 94
  6. Beerd Volkers, Herstelproject waterrad Molen van Heerde, in de Wijerd 2015, nr 3, september 2015