Het waterbronpark en omgeving

door Jan Folbert, nov. 2016

De gemeente Apeldoorn heeft in de laatste vijftien jaar een uitgebreid beekherstel uitgevoerd. De eeuwenoude, gegraven sprengen zijn bovengronds gebracht en de waterkwaliteit is aanzienlijk verbeterd. De herstelde sprengen dragen sterk bij aan herstel van een natuurlijke omgeving in stedelijk gebied.
Met het herstel werd tevens beoogd het verhoogde wateraanbod door klimaatverandering het hoofd te kunnen bieden middels verbreding van de beekoevers en deels ook door de aanleg van retentiegebieden.
De meeste sprengen monden nu uit in de Grift. Enkele wateren nog af op het Apeldoorns kanaal vanwege de noodzakelijke watervoorziening van dit kanaal.
De Grift is een al zeer oude, vermoedelijk deels gegraven waterweg met een enigszins merkwaardig verloop in noordoostelijke richting en een (oorspronkelijke ) uitmonding in de IJssel in de omgeving van Hattem. Tegenwoordig mondt de Grift bij Heerde uit in het Apeldoorns Kanaal, dat bij Hattem met een sluis gescheiden is van de IJssel.
Door het beekherstel is een uitgebreid communicerend systeem ontstaan, waardoor waterorganismen gemakkelijk van de ene naar de andere sprengentak kunnen migreren.
Dit heeft onder andere als voordeel dat bijvoorbeeld de tot nu toe vaak geïsoleerde beekprikkenpopulaties meer kansen krijgen op voortplanting en hopelijk ook op uitbreiding ten opzichte van de bestaande situatie. Er zijn in de verschillende sprengen echter nog een groot aantal barrières, die in de toekomst vervangen moeten worden door vistrappen of andere kunstwerken, die vispassage mogelijk maken.
Een voorbeeld van een al grotendeels hersteld bekensysteem bevindt zich in de wijk Orden in Apeldoorn. Het gaat hier om twee (eigenlijk drie) beken. Enerzijds de Order Beek en anderzijds de Beek in het Orderveen tezamen met de Rode Beek.

Fig.1 ; situatie 1933; tekening overgenomen uit de "visie Order Beek" van de gemeente Apeldoorn (de zwarte stippellijn is de spoorlijn Apeldoorn- Amersfoort)

Fig.1 ; situatie 1933; tekening overgenomen uit de “visie Order Beek” van de gemeente Apeldoorn
(de zwarte stippellijn is de spoorlijn Apeldoorn- Amersfoort)

Het gebied is uit cultureel-historisch perspectief interessant vanwege de in deze omgeving aanwezige resten van de fonteinleidingen naar het Loo en de resten van het voormalige Waardmanhuisje, inmiddels omgebouwd tot een modern woonhuis.
De Rode Beek ontspringt uit een aantal sprengkoppen; op voorgaand plaatje (fig. 1) rechts van het Waardmanhuisje. Dit gedeelte wordt Waterbronpark genoemd.
Onlangs is dit Waterbronpark na renovatie officieel geopend wat aanleiding is om wat nader naar dit gebied te kijken. Bijgaande schets laat een historisch en schematisch overzicht zien.
In fig.2 wordt een overzicht geboden van de huidige situatie.
Het Waterbronpark is gelegen aan het eind van de Veenweg, thans Pieter de Hoochlaan (bij het cijfer 8 op onderstaande figuur 2). Deze Veenweg liep door het toenmalige Orderveen en is aangelegd ten behoeve van de drooglegging. Bij het Waterbronpark bestaan aan weerszijden van de Pieter de Hoochlaan verschillende grondwaterspiegels, zodat mag worden aangenomen dat zich tenminste een vrij groot kleischot onder de Pieter de Hoochlaan bevindt. Aan de zuidzijde is het waterpeil hoger dan aan de noordzijde. Wat onder andere tot uiting komt in een hoge kweldruk aan de zuidzijde. Op het terrein bij 2 (fig.2) vond tot een aantal jaren geleden een forse wateronttrekking plaats ten behoeve van de papierindustrie. Mogelijk dat er in verband daarmee wijzigingen zijn opgetreden in de grondwatersituatie.

Fig.2; situatie 2016

Fig.2; situatie 2016

Bij de renovatie van het gebied is een extra sprengkop gegraven; de linker van de beide in noordelijke richting verlopende takken. Tussen deze beide takken is een grote poel aangelegd, met voorzieningen om een zeker waterpeil te behouden in droge tijden. Op de tekening uit 1933 is een nevenspreng van de Order Beek te zien op ongeveer dezelfde plaats. Deze bestond als zodanig al langere tijd niet meer en ter plaatse was geen producerende sprengkop meer aanwezig. Bij het cijfer 8 in figuur 2 is achter de bestaande bebouwing nog wel een sprengkop als rest van de nevenspreng aanwezig. Deze kop produceert nog wel, maar heeft een volledige overkluisde afvoer naar de Order Beek.
Bij de renovatie is getracht deze kop op het nieuw gegraven deel aan te sluiten en een afvoer via de Rode Beek en vervolgens de Beek in het Orderveen te realiseren. Dit bleek echter niet mogelijk wegens het hierboven al beschreven verschil in grondwaterpeil.
Bij het cijfer 9 in figuur 2 is een zeer grote sprengkop aanwezig. Door de hoge kweldruk bleek de nieuw aangebrachte beschoeiing al na een maand vrijwel volledig weggespoeld. Recent is een nieuwe dubbele laag beschoeiing aangebracht. Zie onderstaande foto.

Primaire kop van de Rode Beek

Primaire kop van de Rode Beek

Na de renovatie is de Rode Beek sterk bekort in het verloop. De vroegere loop kwam uit in de “Rode Vijver”; 5 in figuur 2 (bij de laan van Spitsbergen). Deze vijver blijkt echter zelf ook een sprengkop te zijn, waarvoor een afzonderlijke afvoer werd aangelegd. Deze tak en het tracee van de Beek in het Orderveen komen bij elkaar op het terrein van de voormalige papierfabriek Favini.
De Beek in het Orderveen vindt z’n oorsprong in een sprengkop aan de zuidzijde van de spoorweg; bij de passage van de spoorweg is er een aanzienlijke suppletie van drainagewater van de spoorweg.
De beek mondt uiteindelijk bij 6 uit in het laatste stukje van de Eendrachtspreng. Dit gebiedje, waar verschillende beken bij elkaar komen, wordt thans aangeduid met de benaming “Sprengenbosje”.
Dit sprengenknoopunt vormt het begin van de Grift (7).
In de “visie Beek in het Orderveen” staat beschreven dat het Waterbronpark grotendeels behoort tot de ecologische verwevingszone; deels tot de ecologische hoofdstructuur. Voor de waterkwaliteit geldt in dit gebied de hoogste ecologische norm (HEN). Naar verwacht zal de natuur zich opnieuw verder gaan ontwikkelen (groene specht, ijvogel, ringslang). Van oudsher zijn er dassen en zwijnen in dit gebied aanwezig. Volgens de visie is de doelstelling voor het gebied zowel natuurontwikkeling als recreatie.

Ref. Visie Beek in het Orderveen; www.apeldoorn.nl/beken-en-sprengen