Hierdense Beek

Door wetgeving moeten heel wat beken worden aangepast. Zo stelt de Europese Kaderrichtlijn Water eisen aan de ecologische kwaliteit van het water terwijl de regelgeving ‘Waterbeheer 21e eeuw’ de wateroverlast door het veranderende klimaat moet opvangen maar tegelijkertijd ook verdroging moet tegen gaan. Dit geldt ook voor de Hierdense beek. In dit gebied spelen onder meer problemen met  het verwerken van plotselinge neerslagpieken en de waterkwaliteit. Bovendien is de Hierdense beek ook nog eens Natura 2000 gebied voor de ijsvogel, rivierdonderpad en beekprik.

Een forse opgave dus voor het waterschap Vallei en Veluwe: zorgen voor een goede waterkwaliteit, reguleren van de kwantiteit én habitatverbetering. Een klus die samen met Natuurmonumenten, eigenaar van het Leuvenumse bos en aangrenzende gebieden, geklaard wordt.

Eén van de problemen is dat de beek zich te diep heeft ingegraven, vooral in het bosgebied stroomafwaarts van het Roode koper. Dit is veroorzaakt door de afvoerpieken van water in de winter. Op zo’n moment stroomt het water veel te snel en voert heel wat zand mee. En behalve zand worden tal van beekorganismen meegesleurd: ze spoelen letterlijk uit en komen in het Veluwemeer terecht, wat geen goede habitat is voor een beekbewoner.

Dit probleem wordt opgelost door de beek ondieper te maken en de stroming te belemmeren. Dit alles volgens het concept ‘building with nature’:  alleen kleinschalige ingrepen met een maximaal rendement voor de natuur. Hiertoe wordt op nu op een aantal plekken zand gestort dat de beek zelf moet gaan verspreiden. De doorstroming wordt belemmerd door veel dood hout in de vorm van takken en zelfs complete bomen in de beek aan te brengen. Door deze maatregelen zal het waterniveau in de beek stijgen en op sommige plekken zal de beek tijdelijk min of meer verstopt raken. Denk maar eens aan al dat blad dat van de herfst zal vallen en blijft hangen in de takken. Op die plekken zal de beek tijdelijk overstromen, wat probleemloos mogelijk is omdat hij hier door een bosgebied stroomt. Het dode hout zal ook zorgen voor stroomversnellingen waardoor grintbedjes ontstaan: geschikte plekken voor vissen en andere beekorganismen om hun eitjes af te zetten. De takken vormen ook uitstekende schuilplaatsen voor vissen.

2015-01-27 hierdense beek-2

 

2015-01-27 hierdense beek

Op een aantal plaatsen zullen weer overstromingsvlaktes ontstaan. Die vangen de pieken op waarna het water óf weer terugstroomt in de beek óf in de bodem wegzakt. Dat zijn de laaggelegen plekken die bij hoog water nog steeds wel eens vollopen, zoals het ‘Groote water’ en ‘het Achterste Gat’.

Er moeten vroeger meer van dat soort natte plekken zijn geweest, getuige een beschrijving uit het begin van de 20e eeuw (Jhr. Jan Feith en C.H.G. Berhrens, Zwerftochten door ons land; Gelderland): ‘Wij volgen den weg naar het Leuvenumsche bosch, het eerste Nederlandsche boschreservaat, dat in het jaar 1910 door de sympathieke “Vereeniging tot behoud van natuurmonumenten in Nederland’ is aangekocht (…).Diep in zijn uitgesneden ravijntje loopt de Hierdense beek, kabbelend tegen de oevers onder breed overhangende varenpluimen. Maar de verstuivingen van den Zoom hebben eens de loop van de beek verstopt, en haar belet, verder te stroomen; waardoor het water telkens hooger kwam te staan (… ) Maar de meertjes die in het midden van de vorige eeuw(de 19e eeuw dus, GJB) het bosch tot een vrijwel uniek moeraswoud maakten (… ) deze meertjes zijn verstikt door het stuivende zand van de Beekhuizer landduinen”

Het zou leuk zijn om uit te zoeken waar deze meertjes hebben gelegen en zo mogelijk weer in ere te herstellen. Wie weet, waren die meertjes wel het Groote water en het Achterste gat.

Het loont de moeite om komende herfst regelmatig eens langs de beek te lopen. Vooral bij hoog water. Om te zien hoe het zand zich verspreidt en de beek zich verstopt. Hoe het water, hoe dan ook, zijn weg zal zoeken. Ik houd u op de hoogte!

Gert Jan Blankena, 2014

Weer kan ik niet verder; te diep!

Gert Jan Blankena schreef in de Stentor van 21 januari 2014 het volgende leuke artikel over een laarzentocht door en langs de Leuvenumse Beek:

Vorig jaar september deed ik verslag van het inbrengen van dood hout en massa’s zand in de Hierdense beek in het Leuvenumse bos. Ik beloofde u op de hoogte te houden van de gevolgen zo­dra er veel regen zou zijn gevallen. Nou, we kunnen wel zeggen dat dit is gebeurd deze week. Op woensdag was er al 50 milli­meter gevallen in 4 dagen. Hoog tijd dus om naar de beek te gaan. Laarzen en regen­kleding aan! Het parkeerterreintje in Leu­venum is een goed startpunt voor mijn tocht. Vrijwel meteen zie ik een grote wa­tervlakte tussen de bomen opdoemen: de Koekkoek staat blank! Natuurmonumen­ten heeft deze oude vloeiweide vorig jaar weer in ere hersteld. Maar er staat nu wel érg veel water op. Ook het weiland voor de Zandmolen, een oude molenplaats, staat blank. Pas bij de Zandmolen zie ik waar­om. De weg naar de molen staat onder wa­ter. De beek stroomt aan alle kanten over.

 Door de hindernissen in de beek ontstaan grote watervlaktes in het bos. (foto Gert Jan Blankena)

Door de hindernissen in de beek ontstaan grote watervlaktes in het bos. (foto Gert Jan Blankena)

Toch moet ik er door, want ik wil de beek via de oostelijke oever volgen. Schuifelend, voetje voor voetje om geen natte voeten te krijgen, lukt het de stroom over te steken.
Maar nu! Ook het bos staat blank. Daar kom ik niet langs, ik moet er omheen. Dit zal mij vaker overkomen op deze ontdekkingstocht, die me daardoor veel meer tijd zou kosten dan gepland. Bij wat heuveltjes lukt het me om weer bij de beek te komen. Hier is vorig jaar veel dood hout in de beek gebracht, tot volledige bomen aan toe. Heel mooi is nu te zien hoe de kolkende water­massa wordt tegengehouden. Het hoogte­verschil voor en na de bomen is wel 40 centimeter. En er zijn veel van dat soort hindernissen! Een zanddepot, half in de beek gestort met het doel die ondieper te maken, wordt weggevreten door het water.

 De veelal rustig kabbelende Hier¬dense beek is door de vele regen en het dode hout dat bewust in het water is gegooid verandert in een woeste stroom (foto G.J. Blankena)

De veelal rustig kabbelende Hierdense beek is door de vele regen en het dode hout dat bewust in het water is gegooid verandert in een woeste stroom (foto Gert Jan Blankena)

Een eindje verder staat alles weer blank en moet ik het bos in. Het pad dat een eindje verderop in het bos ligt is ook veranderd in een beek, maar stroomt tot mijn verbazing precies de andere kant op! Het krachtig stromende water zet hier veel zand af, met prachtige stroomribbels. Zand dat ongetwijfeld afkomstig is van die zandheuvel een paar honderd meter terug. Ik volg het beekpad dat nu een afslag maakt naar het oosten. Weer kan ik niet verder, het is te diep! Dus omlopen. Langs de ‘oever’ van een ondergelopen dennenbos. Een wonder­lijk gezicht, al die donkere stammen die zich weerspiegelen in het water. Het be­gint te regenen, het zicht neemt wat af.

Door het bos heen schemert licht: een open plek in het bos? Zou dat het zogehe­ten ‘GrooteWater’ zijn, waarover ik las in een oud boek over de Hierdense beek? Nog steeds kan ik niet door het water komen, maar verderop begint een heuvelrij. Even later sta ik voor een immense watervlakte. Het GrooteWater! Deze natuurlijke reten­tie is een uitgestoven laagte in het stuif­zand, dat in contact staat met de beek. Bij hoog water loopt het onder, maar het wa­ter is nu zó hoog dat grote delen van het bos ook blank staan. Aan de noordkant is het GrooteWater afgesloten door een dijk­je: mensenwerk dus. Je komt trouwens meer van die dijkjes tegen die je zonder water nooit zou hebben opgemerkt. Na het GrooteWater kan ik weer langs de beek lo­pen. Zo af en toe stroomt hij over, maar naarmate ik verder loop gebeurt dit steeds minder. In de verte hoor ik de snelweg: ik ben al bijna in Hulshorst. Nog even doorlo­pen, dan kan ik het mooi vergelijken met december 2011. Toen was alles hier over­stroomd. Nu helemaal niet; de beek stroomt rustig in zijn bedding en denkt er niet over om daarbuiten te gaan. Wat dat betreft zijn Waterschap en Natuurmonu­menten zeker in hun bedoelingen ge­slaagd! Het water wordt door takken en zand tegengehouden en zakt weg in de bo­dem van de overstroomde bossen. Keurig!

Of… moet al dat water hier nog komen?

Toch maar eens even gaan kijken over een paar dagen. Inmiddels begint het donker te worden. Ik heb nog ruim 7 kilometer voor de boeg voordat ik weer bij mijn auto ben.

En dat op laarzen! ’s Avonds nog even op Google Earth het GrooteWater opgezocht.

Kijk even op 52019’17’’N/ 5042’35’’O. Het is goed te zien, want… het staat onder water en is bezaaid met boomstammen. Blijkbaar was het op 27 maart 2007 ook erg nat!

 

‘De Hierdense Beek…….een plaatje’

Onder de titel ‘De Hierdense Beek……..een plaatje’, heeft een KNNV werkgroep “Camera Natura”  van 25 amateurfotografen een fotopresentatie gemaakt van de 25 km lange Hierdense beek. Deze fotopresentatie wordt op woensdag 8 januari om 15.30 u geopend in de hal van het gemeentehuis van Ermelo door wethouder Tom Nederveen. De schoonheid van het landschap vanaf Uddel tot aan de uitmonding bij het Veluwemeer staat bij deze tentoonstelling centraal. De toeschouwer krijgt tevens een goed beeld van flora en fauna en van de grote natuur- en cultuurhistorische waarden van de beek in het landschap. Bij de opening zullen vertegenwoordigers van KNNV en Bekenstichting kort iets over de beek en de rol van hun vereniging/stichting voor het voetlicht brengen. De fototentoonstelling is na de opening op 8 januari tot 14 februari te bezichtigen in de hal van het Ermelose gemeentehuis, van 17 tot 31 maart in het Harderwijker gemeentehuis en enige weken in april/mei in het bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer bij het Transferium Nunspeet.

Voor meer informatie zie hier en in dit persbericht.